انواع مقرنس در معماری ایران و جهان اسلام

در یک دسته بندی کلی، مقرنس ها را به لحاظ جنس، فرم و شیوۀ ساخت و همچنین بر اساس شکل طبقه بندی می‌کنند. گاه نیز بر اساس مکان رواج، نوع خاصی از مقرنس نامگذاری شده است؛ مثالی از این مورد، مقرنس شیرازی است که در واقع، نوعی تاق مقرنس گچی با ترکیب شعاعی است. انواع مقرنس در معماری ایران و جهان اسلام شامل مقرنس گچی، سنگی، چوبی، معلق، لانه زنبوری، مقرنس ساده و مقرنس مطین است. از این میان، مقرنس گچی بیشترین استفاده را در معماری ایران داشته است. در بسیاری از موارد نیز مقرنس با آجر ساخته شده و با کاشی مزیّن و پوشش داده شده است. انواع چوبی و سنگی، بیشتر در کشورهای اسلامی کار شده است. در ادامه، کامل ترین لیستِ انواع مقرنس در معماری ایران و جهان اسلام معرفی و شرح داده شده است.

انواع مقرنس به لحاظ کارایی

بر اساس شواهد تاریخی و بناهای باقی‌مانده در مسجدها، کاخ ها و آرامگاه ها، مقرنس‌ها به‌ صورت پله‌ پله و چند وجهی طراحی و اجرا شده اند تا هم نقش تزئینی داشته باشند و هم به انتقال بار در بخش‌هایی از بنا مانند گنبدها یا ایوان‌ها کمک کنند. از این رو، مقرنس ها به لحاظ کارایی شامل دو نوع هستند:

1. مقرنس های تزئینی.
2. مقرنس های سازه ای.

به زبان ساده، مقرنس‌ را می‌توان به عنوان لایه‌هایی از طاقچه‌های روی هم قرار گرفته توصیف کرد که دو سطح را به هم متصل می‌کنند (عملکرد سازه ای) یا آن را زینت (عملکرد تزئینی) می‌بخشند. بنابراین، مقرنس را علاوه بر عنصر تزئینی، می‌توان یک عنصر سازه ای نیز در نظر گرفت. مقرنس به عنوانِ یک عضو سازه ای، نواحی انتقال بین دیوارها و گنبدها را پر می‌کند.

از میان انواع مقرنس های تزئینی می‌توان به مقرنس محراب مقبره گور امیر، سمرقند و ازبکستان اشاره کرد. از مقرنس‌های سازه ای نیز می‌توان به مقرنس های بالای سردر کاخ ایوبی در ارگ حلب سوریه اشاره نمود.

انواع مقرنس به لحاظ طراحی

برای طراحی مقرنس، از شکل های مختلف مانند مربع، مثلث یا مجموعه‌ای از پنل‌های تزئین شده روی سطح استفاده شده است. با تفاوت‌های ساختاری و هندسی زیادی در جغرافیای اسلامی، منجر به ظهور سبک‌های مقرنس شده است.

به طور کلی، دو شکل متمایز از طراحی وجود دارد:

1. مقرنس های ایرانی که به عنوان آهوپای شناخته می‌شوند.
2. مقرنس های شمال آفریقا-خاورمیانه

انواع مقرنس به لحاظ نوع مصالح مورد استفاده

1. مقرنس گچی
2. مقرنس سنگی
3. مقرنس چوبی
4. مقرنس کاشی
5. مقرنس آجری

1- مقرنس گچی

در میان انواع مقرنس، مقرنس گچی در معماری ایرانی سنتی بیشترین استفاده را داشته است. گچ سبک است و شکل پذیری بسیار خوبی دارد؛ از این رو، رایج ترین متریال مورد استفاده در ساخت مقرنس های ایرانی بوده است. از گچ برای ایجاد مقرنس های ظریف استفاده می شود.

این متریال، برای ساخت مقرنس در بخش های داخلی سازه ها مثل بخش های داخلی طاق ها، سقف تالارها و ایوان مساجد استفاده شده است. یکی از بهترین نمونه های این مورد، مقرنس‌های مسجد گوهر شاد است. مقرنس های پشت و بالای محراب مرکزی این مسجد فوق‌العاده پیچیده هستند و با نزدیک شدن به سقف، به تدریج کوچک‌تر می‌شوند. در اینجا، مقرنس ها با طرح‌های گلدار به رنگ‌های سورمه‌ای، طلایی و فیروزه‌ای رنگ‌آمیزی شده‌اند.

مقرنس های گچی را می توان در آثار و بناهای دوران قاجار نیز دید. گچبری های این دوره، بیشتر تحت تأثیر هنر گچبری اروپا و روسیه قرار داشت؛ به این صورت که گچبری ها ضخامت بیشتری داشتند.

2- انواع مقرنس؛ مقرنس سنگی

در سوریه، مصر و ترکیه، مقرنس‌ معمولاً از سنگ ساخته می شد. مقرنس سنگی به مقرنس های سبک قاهره معروف اند. برخلاف همتایان ظریف ایرانی خود، مقرنس‌های سبک قاهره بسیار بزرگتر هستند، معمولاً از سنگ ساخته می‌شوند و در فضایی محدود متمرکز شده‌اند. آنها به راحتی به دیوارهای اطراف خود متصل می‌شوند که امکان ایجاد ساختاری قوی‌تر را فراهم می‌کند.

قاهره قدیم زمانی شهری محصور با ورودی‌ها و خروجی‌های فراوان بود، با دروازه‌ها و درهای کوچک‌تر که محله‌ها را از هم جدا می‌کرد. مقرنس‌های سنگی که در بالای درگاه‌ها دیده می‌شوند، به عنوان “سبک قاهره” شناخته می‌شوند و از ویژگی‌های برجسته طراحی در اکثر آثار پس از فاطمیان، به ویژه آثاری هستند که توسط مملوک‌ها، به کار گرفته شده‌اند. مملوک سلسله‌ای بود که رهبری آن را بردگانی که در قرن دوازدهم به اسلام گرویدند، دست داشتند.

3- مقرنس های چوبی

از میان انواع مقرنس، مقرنس های چوبی را می‌توان در کاخ ها و شبستان های بناهای خارج از ایران دید. در معماری اسلامی جهان عرب، از چوب برای ایجاد و ساخت مقرنس های تزئینی استفاده شده است. مثال خوبی از این مورد، مقرنس های کاخ و قلعه الحمرا در اسپانیا است. مقرنس های چوبی به هنرمند و معمار اجازه می‌دهد تا الگوهای عربی و آیات قرآنی را در آن بگنجانند. الحمراء، کاخ سلطنتی سلسله‌های مختلف مسلمان در اسپانیای اسلامی بود که بر فراز تپه‌ای احاطه شده توسط جنگل‌ها قرار داشت.

سراسر کاخ و قلعه الحمرا با الگوهای هندسی در یک محیط عربی با مقرنس‌های ظریف و دقیق شامل آیات قرآنی و نام‌های سلاطین تزئین شده است. در شمال آفریقا نیز مقرنس ها معمولاً با گچ و چوب ساخته می‌شوند.

4- انواع مقرنس؛ مقرنس کاشی

یکی از جذاب ترین انواع مقرنس ها، مقرنس کاشی است. در این نوع، از تکنیک های سنتی بُرِش کاشی استفاده می شود. مقرنس کاشی رایج ترین نوع مقرنس در ایران است و یکی از بهترین مثال های آن را می توان در حرم امام رضا (ع) دید. کاشی های هفت رنگ و معرق برای استفاده در تزئینات مقرنس، در دورۀ صفویان بیشترین رونق را داشت.

5- مقرنس آجری

در گنبد سلطانیه زنجان، مقرنس های عظیم چند ردیفه در زیر گنبد ایجاد شده است. این مقرنس ها آجری هستند (با آجر اجرا شده‌اند) و با کاشی تزئین شده اند. گنبد سلطانیه در زمان حکمرانی ایلخانیان ساخته شده و معماری آن، شیوۀ معماری آذری است.

مقرنس های آجر معرق در کاروانسرای خرگرد مربوط به اوایل سدۀ پانزدهم، مثال دیگر از مقرنس های آجری است. در اینجا، از مقرنس آجری برای پوشش دیوار استفاده شده است.

از دیگر نمونه های مقرنس آجری را می‌توان در ایوان مسجد وزیر خان در پاکستان مشاهده کرد. این مسجد در بیشتر ایوان‌های خود مقرنس‌های آجری دارد و با مشبک‌های مربعی تزئین شده و با نام‌های چهار خلیفه اول اسلام سنی: ابوبکر، عمر، عثمان و علی مزین شده است. مسجد وزیر خان در دوران مغول، به دستور شاه جهان -امپراطور مغول- ساخته شد و تاریخ تکمیل ساخت آن را 1641 بیان کرده اند.

مقرنس ها بر اساس شکل

غیاث الدین جمشید کاشانی در کتاب مفتاح الحساب، مقاله چهارم، باب نهم، به طبقه بندی مقرنس پرداخته است. او مقرنس‌ها را به چهار نوع زیر طبقه بندی کرده است.

1. مقرنس ساده
2. مقرنس مطین (کشیده).
3. مقرنس قوس (منحنی)
4. مقرنس شیرازی

از انواع مقرنس بر اساس شکل که در بالا نام برده شد، نوع آخر، بر اساس مکان رواجش نامگذاری شده است.

1- انواع مقرنس؛ مقرنس ساده

به مقرنس هایی که خانه ها (واحدهای) آن بجای سطوح قوس دار، دارای سطوح شکسته هستند، مقرنس ساده گفته می‌شود. در این نوع از مقرنس، تصویر پلان به صورت مربع، لوزی، نصف مربع، نصف لوزی و لوزه است. مقرنس های ساده همچنین  تعداد کمی پا باریک دارند که فقط در طبقه بالایی قرار دارد.

2- مقرنس مطین (کشیده)

مقرنس مطین همانند مقرنس ساده است با این تفاوت که ارتفاع طبقات (قطارها) آن، با هم متفاوت است. حتی ممکن است دو یا سه طبقه آن بدون ضلع باشد و فقط سقف داشته باشد. در مقرنس های مطین، تخت وجود دارد؛ تخت یکی از اجزای مقرنس است.

3- مقرنس قوس (منحنی)

اگر سقف مقرنس ساده به صورت منحنی یا قوس باشد، به آن مقرنس قوس می‌گوییم. به عبارت دیگر، مقرنس قوس، همان مقرنس ساده است که سقفش به صورت منحنی است.

4- مقرنس شیرازی

مقرنس شیرازی، نوعی تاق مقرنس گچی با ترکیب شعاعی است. این مقرنس، با زیرنقش های شعاعی پدید می‌آید و ترکیبات نامحدودی از چند ضلعی و ستاره به دست می‌دهد که در شبکه ای از دایره های هم مرکز، در زوایای مختلفی نسبت به هم قرار می‌گیرند. از آنجا که اجرای این نوع مقرنس در شهر شیراز رواج داشت، به مقرنس شیرازی معروف شد. در میان انواع مقرنس، مقرنس شیرازی شبیه همانند مقرنس قوس است؛ با این تفاوت که پایۀ ضلع های خانه های آن منحنی است (کاشانی، 1366). در مقرنس شیرازی از چند ضلعی های متنوع تر و دیگری مانند پنج ضلعی، شش ضلعی، هشت ضلعی، ستاره های چند گوشه و مثلث نیز استفاده می‌شود.

به نظر می‌رسد که مقرنس شیرازی از ایران به شرق (توران) رفته باشد. در کشورمان ایران، تعداد کمی ساختمان که دارای این مقرنس باشد باقی مانده است. این در حالی است که در بناهای ازبک در توران، نمونه های فراوانی مقرنس شیرزای وجود دارد. مثل مجموعه مقبره چهار بکر در بخارا که متعلق به قرن دهم – شانزدهم است.

تعدادی از معماران غربی مثل Lisa Golombek و Donald Wilber، مقرنس دارای تقارن شعاعی را همان مقرنس شیرازی دانسته اند که منجم و ریاضی دان دورۀ تیموری، غیاث الدین جمشید مسعود کاشانی، آن را پیچیده ترین نوع از اقسام چهارگانه مقرنس که خود می شناخته، دانسته است.

انواع مقرنس بر اساس فرم و شیوه ساخت

مقرنس ها بر اساس فرم و شیوه ساخت شامل انواع زیر هستند:

1. مقرنس جلو آمده
2. مقرنس روی هم قرار گرفته
3. مقرنس معلق
4. مقرنس لانه زنبوری

1- مقرنس های جلو آمده

مقرنس هایی که با گچ، آجر و سنگ ساخته و اجرا می‌شوند، حالتی به خود می‌گیرند که گویی اجزای مقرنس رو به جلو حرکت کرده اند. مقرنس‌های جلو آمده، به کالبد اصلی ساختمان متصل هستند. مثالی از این نوع، مقرنس برج طغرل در شهر ری است.

2- مقرنس روی هم قرار گرفته

چنانچه مقرنس ها طوری اجرا شوند که چند ردیف از آن، روی هم قرار بگیرند، مقرنس روی هم قرار گرفته ایجاد می‌شود و معمولاً شامل 2 تا 5 ردیف هستند. از میان انواع مقرنس، مقرنس روی هم قرار گرفته، در دوران سلجوقیان و ایلخانیان بیشترین استفاده را داشته است.

3- مقرنس معلق

از چسباندن متریال آجر، کاشی، گچ، چوب و یا آینه به سطوح مقعر داخل مقرنس، مقرنس معلق به وجود می‌آید. به دلیل آنکه این مقرنس ها ظاهری آویزان داشته و آویزان به نظر می‌رسند، نام معلق برای شان انتخاب شده است. بیشتر مقرنس های معاصر، از نوع معلق هستند. مقرنس معلق، ظاهری ظریف و تزئینی دارد؛ اما نسبت به انواع دیگر مقرنس، استحکامش کمتر است. مثالی از این مورد، می‌توان به مقرنس کاری مسجد گوهرشاد در شهر مشهد اشاره کرد. خوب است بدانید که در مناطق لرزه خیر، از مقرنس معلق کمتر استفاده شده است.

4- مقرنس لانه زنبوری

فرم معماری مقرنس های لانه زنبوری، طوری است که به لانه زنبور و کندوهای کوچکِ روی هم شبیه است. این مقرنس ها نیز همانند مقرنس های معلق، آویزان به نظر می‌رسند. مثالی از این مورد، مقبرۀ شیخ عبدالصمد در نطنز (700 سال پیش) و مدرسه چهار باغ اصفهان است. در مناطق لرزه خیر، مقرنس لانه زنبوری کمتر اجرا شده است.

انواع مقرنس در بناهای معماری دوره های مختلف

در جدول زیر، برخی از انواع مقرنس در معماری ایران و سایر کشورها که زمانی جزء خاک ایران محسوب می‌شدند، ارائه شده است.

نمونه آثار انواع مقرنس
نوع مقرنس	مثال	مکان (شهر)	دورۀ ساخت
مقرنس معلق	تالار مسجد شاه اصفهان	ایران – اصفهان	صفویان
مقرنس آجری	مسجد وزیرخان	پاکستان	1641 هجری قمری
مقرنس گچی رنگ آمیزی شده	مسجد گوهر شد	ایران – مشهد	821-808 هجری قمری (تیموریان)
مقرنس گچی آویزان	کاخ عالی قاپو	ایران – اصفهان	صفویان
مقرنس گچی	مقبره چهاربکر	ازبکستان – بخارا	1858 (عدل الان دوم)
مقرنس گچی کاشی کاری شده	مقبره تقی الدین دادا	ایران- بُندِر آباد یزد	قرن هفتم هجری قمری
مقرنس گچیِ کاشی کاری شده	تیمچه امین الدوله	ایران – کاشان	قاجار
مقرنس گچی ساده	مسجد سپهسالار	ایران – تهران	قاجار
مقرنس گچی ظریف با روکش کاشی	مدرسه چهار باغ اصفهان	ایران – اصفهان	صفویان