باغ ایرانی در معماری، ویژگی ها و انواع آن

باغ ایرانی پیشینه ای طولانی دارد، زیرا آیین کهن ایرانیان، به کشاورزی و باغ سازی اهمیت خاصی قائل بود و آن را می‌ستود. انواع باغ ایرانی در معماری، شامل پالیز، نارنجستان، باغچه و گودال باغچه است. پالیزها باغهای بزرگی (سلطنتی) بودند که در آن کاخی هم بنا می‌شد. نارنجستان به باغ هایی گفته می‌شد که دارای درختان مرکبات بود. باغچه ها در همۀ خانه های ایرانی یافت می‌شد و گودال باغچه در جاهایی که آب فراوان نبود ایجاد می‌گشت. ویژگی بارز باغ های ایرانی این است که طرح معماری شان اغلب درون گرا است. پالیزها اغلب یک درآیگاه داشتند و باغ های معمولی نیز یک دیوار به نام پرس در ورودی باغ ایجاد می‌کردند تا داخل باغ دید نداشته باشد. باغ شاهزاده ماهان، باغ ارم شیراز، فین کاشان و دلگشا، از معروف ترین باغ های ایرانی هستند.

اهمیت و عملکرد باغ در معماری ایرانی

زمانی که آریایی ها به سرزمین ایران کوچ کردند، جاهایی را سبز و خرم و جاهایی را خشک و بی آب یافتند. آن‌ها به دنبال دسترسی به آب، نخستین کاریزها و آب بندها را ساختند. به دلیل هوای گرم و خشک ایران، آب، درخت، گل و سبزه از دیرباز مورد توجه ایرانیان بود، است. در این سرزمین، مردم به مکان های پر درخت، سایه دار و خنک نیاز داشتند؛ از این رو، در معماری باغ های ایرانی، درخت اهمیت فراوانی داشت و ایرانیان قدیم می‌کوشیدند باغ هایی با درختان فراوان ایجاد کنند. هرقدر این درختان کهن تر، تنومندتر و سایه افکن تر بودند، صاحبان باغها بیشتر به خود می‌بالیدند. تا حدی که درختکاری به یکی از جشن‌های ملی تبدیل شد و بدین وسیله مردم را به کاشتن درخت و پرورش نهال تشویق می‌کردند.

باغ هایی که در ایران ساخته شده است چند کارکرد داشته اند:

1. باغهایی که به صورت همگانی بوده و برای گردش و سرگرمی مردم ساخته می‌شد.
2. باغهای میوه که عمدتاً جنبۀ شخصی داشت و برای کسب معاش و درآمد ایجاد و استفاده می‌شد.
3. باغهایی سلطنتی که برای شاهان و سران ممالک در دوره های مختلف سلطنت شان ساخته می شد و استفادۀ شخصی – رفاهی داشته است.

تاریخچه باغ ایرانی در معماری

باغ های کهن ایرانی که مربوط به قبل از زمان صفویان هستند، یا از بین رفته اند و یا اینکه همگی دست خورده شده اند. مثالی از این مورد، تالار تیموری اصفهان است که دیگر باغی در پیشگاه آن نمانده و خیابان کشی شده است. کهن ترین باغ های بجای مانده در ایران، مربوط به زمان صفویان و در شهر اصفهان است؛ باغ چهلستون، هشت بهشت و باغ اشرف. از آن زمان، نگاره هایی برجا مانده که نشان دهندۀ برخی باغهای گذشته است؛ مانند قوشخانه، نمکدان، هفت دست و هزار جریب؛ این باغها ویران شده‌اند.

انواع فضای سبز و باغ ایرانی در معماری

در معماری باغ های ایرانی، فضای سبز بر چند گونه بوده است:

1. باغچه که در انداز های کوچک تر بوده و جنبۀ خصوصی داشته است و در همۀ خانه های ایرانی، از جمله خانۀ مردمان معمولی تا توانگران ساخته می شد.
2. گودالِ باغچه نوع دیگری از فضای سبز است که بیشتر در جاهایی ساخته می‌شد که در آنجا آب فراوان نبوده است.
3. نارنجستان گونۀ دیگری از باغ های ایرانی بوده که در آن مرکبات کشت می شد. شماری از نارنجستان ها را می‌توان در شهر یزد یافت.
4. پالیز یا همان باغ بزرگ همراه با چند ساختمان. در زبان فارسی، واژۀ پالیز برابر با باغی بوده که درون آن ساختمان و کاخی هم ساخته می‌شد. باغ هایی همانند باغ دلگشا، باغ جهان نما، باغ چهلستون اصفهان و باغ فین کاشان از جمله پالیزهای معروفی هستند که در ایران ساخته شده است.

ویژگی های معماری باغ ایرانی

یکی از ویژگی های اصلی باغ های ایرانی درونگرا بودن آن است؛ به این معنی که گرداگرد باغ، با دیوار بسته می‌شد و کسی نمی‌توانست از بیرون، داخل باغ را ببیند. به طور کلی، درونگرایی مشخصۀ بارز معماری ایرانی است. طراحی اغلب باغ های ایرانی طوری بود که ویژگی‌های تقریباً مشترکی در همۀ آن‌ها می‌بینیم؛ این ویژگی‌ها به صورت زیر است.

• پالیزها اغلب دارای یک درآیگاه (سردر) بوده است. درآیگاه ساختمانی مجزا از که از ساختمان اصلی (کوشک) بود که در آن از مهمان پذیرایی می‌شد. عالی قاپو، نمونه‌ای از یک سردر خاص است که در زمان خود به یک باغ بزرگ باز می شد که از آنجا تا زاینده رود ادامه داشته است.
• برای باغ هایی که درآیگاه نداشتند، دیواری به نام پرس ایجاد می‌شد. این دیوار مانعِ دید از بیرون به درون باغ می‌شد.
• درخت ها را در یک راستا و در فاصله های برابر می‌ساختند.
• به دلیل آنکه پهنۀ وسیعی از کشور ایران آب و هوای گرم خشک دارد، در باغ های ایرانی، تا حدّ امکان، یک بوتۀ کوچک بی بر هم کاشته نمی‌شد.
• در زیر درختان سرو، کاج و چنار، گلهایی مانند گل سرخ و گل رز کاشته می‌شد تا از آن ها عطر و گلاب تهیه کنند و این خود یک جنبۀ درآمد زایی داشت.

طرح معماری باغ ایرانی

در زمان ساخت باغ ایرانی، به چگونگی تابش آفتاب توجه ویژه ای می شد. به این صورت که ساختِ ساختمان باغ را در راستایی انتخاب می‌کردند که در تابستان کمتر آفتاب بگیرد و در زمستان به محض طلوع خورشید، تابشِ آفتاب ساختمان را گرم کند. در طراحی معماری باغ های ایرانی، بخش هایی وجود دارد که در اغلبِ باغ ها دیده می‌شود؛ این بخش ها عبارتند از:

1. ساختمان اصلی (کوشک)
2. میانکرت
3. استخر و یا حوض کله گی
4. گلشن یا گلستان
5. حوض نزدیک سردر

هر یک از موارد بالا در ادامه توضیح داده شده است.

1- کوشک در باغ های ایرانی

در بررسی طراحی معماری باغ های ایرانی، می بینیم که باغ های بزرگ که برای پادشاهان و سران ساخته می‌شد، هر کدام دارای چند ساختمان بوده است. از میان این چند ساختمان، یکی از آن ها ساختمان اصلی بود که کوشک نامیده می شد. برخی کوشک ها از چهار طرف ساختمان، درب هایی رو به باغ داشتند. برخی کوشک ها نیز تنها یک نما و درنتیجه یک درب داشتند و پشتشان بسته بود.

در پشت کوشک، ساختمانی به نام “اندرونی باغ” ساخته می‌شد که مربوط به زندگی خصوصی بود. ساختمان اندورنی، به وسعت و بزرگی ساختمان کوشک نبود.

طراحی کوشک در باغ ایرانی، بیشتر از الگوی چهار چفته پیروی می‌کند. این الگو در خانه های زواره و ابیانه بسیار یافت می شود. گاه نیز کوشک ها الگویی بر پیۀ جفت سازی کانونی (تقارن مرکزی) دارند. به این صورت که دو راستای عمود بر هم دارند و ساختمان از هر سو جفت سازی شده است. مثالی از این مورد، کوشک جهان نمای شیراز است.

2- میانکرت، ویژگی باغ ایرانی

در اطراف ساختمان اصلی (کوشک) باغ ایرانی، درختی کاشته نمی‌شد و چشم انداز آن باز بود؛ طوری که سردر از ساختمان اصلی دیده داشته باشد. در این قسمت‌ها بجای درخت، گونه‌ای یونجه بسیار خوشبو به نام اِسپست می‌کاشتند. فاصلۀ میان کوشک و سردر باغ که در آن درختی کاشته نمی شد و چشم انداز آن باز بود، میانکرت نام دارد.

حدّ فاصل ساختمان کوشک تا ساختمان سردر باغ های ایرانی، دو خیابان وجود داشت و در امتداد این دو خیابان، جوی آب ایجاد می‌شد. در امتداد خیابان و جوی آب نیز درختکاری می‌شد. نوع درختانی که در این قسمت از باغ‌ها کاشته می‌شد، به آب و هوای آن منطقه بستگی داشت. بیشتر درخت های پده کاشته می‌شد؛ اما بسته به اقلیم منطقه، سرو و کاج و یک درخت خزان دار مانند درخت تبریزی، چنار، سپیدار و ارغوان را در یک رده می‌کاشتند. کاشت درخت خزان پذیر به این علت بود که جنبۀ سبزی همیشگی باغ را بر هم بزند و به آن تنوع ببخشد. فاصلۀ درختان برای کاشت طوری در نظر گرفته می‌شد که بعد از رشد، روی هم سایه نیندازند و هر کدام به اندازۀ کافی از نور آفتاب بهره مند شوند.

3- استخر / حوض کله گی

وجود استخر، یکی از مشخصه های اصلی بیشترِ باغ های ایرانی است. در بیشتر باغ ها، یک استخر به طرح مربع  مستطیل می‌بینیم که در جلوی کوشک ساخته شده و با فواره های آب جذاب تر و زیبا تر شده اند. آب این استخر، به پاشوره سرازیر می‌شد و از آنجا، از دو جوی آبی که در امتداد میانکرت ایجاد شده بود، تا نزدیک سردر روان می‌شد.

در برخی از باغ های ایرانی، بجای استخر، حوض کله گی می‌ساختند. حوض کله گی، در سه و یا هر چهار سوی کوشک وجود داشت. آب موجود در حوض ها نیز در طوری هدایت می‌شد که به جوی های موجود در امتداد خیابان ها می ریخت و در نهایت، به ساختمان سردر روان می‌شد و به آنجا می‌رسید.

4- گلشن

گلشن یا گلستان، بخشی از باغ های ایرانی است که محل کاشت گل های مختلف بود. در گلشن، گل‌هایی را می‌کاشتند که سال ها برجا باشد؛ گل‌هایی مانند گل رشتی، گل روغنی، گل چایی و گل آتش. در میانۀ این گل‌ها، محل‌های ویژه ای ایجاد کرده بودند که جایگاه کاشت گل‌های فصلی بود. در جلوی کوشک ها نیز از گل‌های فصلی استفاده می‌شد.

5- حوض در باغ ایرانی

علاوه بر استخر و یا حوض کله گی که مربوط به ساختمان کوشک بود، یک حوض دیگر هم در باغ های ایرانی ایجاد می‌شد که کوچکتر از آن‌ها بود و مربوط به ساختمان سردر بود. شکل هندسی این حوض به صورت مربع، مستطیل، ستاره ای، هشت ضلعی و یا دوازده ضلعی بود. در مواردی که حوض بسیار بزرگ بود، آن را دوزاده ضلعی می‌ساختند. نکته جالب اینکه، معماران ایرانی از ایجاد حوض‌هایی با شکل دایره و بیضی اجتناب می‌کردند؛ زیرا بر این باور بودند که آب در آن می‌گندد.

آب باغ های ایرانی از کجا تأمین می شد؟

شبکۀ آبرسانی در باغ های ایرانی به چند روش کار می‌کرد:

1. گاه اب از یک قنات به دست می آمد و همۀ باغ را سیراب می کرد. مثال: باغ فین کاشان، باغ دلگشا، باغ دولت آباد یزد و باغ شاهزاده ماهان در کرمان.
2. دربرخی باغ ها، آب از طریق چاه تأمین می‌شد.

نمونه باغ های ایرانی

1. باغ فین کاشان
2. باغ شاهزاده ماهان
3. باغ دلگشا
4. باغ چهلستون قزوین
5. باغ دولت آباد در یزد
6. باغ هشت بهشت اصفهان
7. باغ جهان نمای شیراز

1- باغ فین کاشان

باغ فین کاشان پیشینۀ کهنی دارد. این مجموعه شامل دو باغ بوده است:

1. باغ فین کهن: در سوی راست باغ کنونی قرار داشته و از آن تنها چند درخت سرو برجا مانده است.
2. باغ فین نو: در زمان صفویان بنا شد؛ از تمامی بخش های این باغ، ساخت سردر باغ و شترگلوی عباسی مربوط به صوفیان است. شاه نشین و شتر گلوی دوم در زمان کریم خان زند ساخته شد.

در محل موزه و کتابخانه کنونی باغ فین، در گذشته کوشک‌هایی بوده است که اکنون از میان رفته است. باغ فین کاشان از جمله باغ های ایرانی است که دارای حوض کله گی می‌باشد. در این باغ، آب از حوض کله‌گی جلوی شاه نشین، از طریق آبنماهایی که گرداگرد باغ وجود دارد، به همه جای باغ رسانده می شود و سپس از باغ خارج می شود. در گذشته، آب پس از خروج از باغ، به یک دیوانسرا می‌رسید. این دیوانسرا که یک کاخ بسیار بزرگ بود، ویران شده است.

2- شاهزاده ماهان، باغ ایرانی با ثبت جهانی

باغ شاهزاده ماهان در استان کرمان واقع شده و از جمله باغ های ایرانی است که در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. آب این باغ از آب قنات و رودخانه تیگران تأمین می‌شود. آب قنات وارد مخزنی در بالای باغ شده و از آنجا به پایین سرازیر می‌شود. این باغ سلطنتی با مساحت تقریبی 5 هکتار، در سال 1297 هجری قمری و دوران پایانی حکومت قاجار ساخته شده است. باغ شاهزاده ماهان یک بنای پلکانی و مطبق است و فواره‌هایی که در حوضچه های آن وجود دارد، به واسطۀ وجود شیب ساختاری باغ، آب را فواره می‌کنند و برای فواره‌ها، از هیچ نیروی دیگری بهره گرفته نشده است. در باغ ایرانی شاهزاده ماهان، یک کوشک (کاخ) دو طبقه وجود دارد که توسط چندین ساختمان در پیرامون آن احاطه شده است. درختان باغ شامل درخت انگور، انار، کاج و سایر درختان زینتی است.

3- باغ دلگشا

باغ دلگشا در شیراز، از جمله باغ های کهن ایرانی است که پیش از آل مظفر هم وجود داشته و تاریخ آن به پیش از اسلام نیز نسبت داده شده است. این باغ دارای چهار کرت و یک کوشک در میان آن بود. میانکرت باغ دلگشا را به هم زده‌اند و باغ را دو تکه کرده‌اند. این دگرگونی ها، اصالت باغ دلگشا را از بین برده است. دلگشا، از جمله باغ های ایرانی دارای پادیاب و استخر است و الگوی استخر این باغ، از باغ دولت آباد یزد برگرفته شده است. ساختمان کنونی باغ دلگشا از زمان کریم خان زند به جا مانده است که البته در زمان قوام السلطنه، تغییرات زیادی در آن ایجاد شد. به عنوان مثال، تالار و پلکان آن به هم خورده و بجای آن، پلکانی مانند پله های تخت جمشید ساخته شد؛ پله هایی کوتاه و کف پهن.

4- باغ چهلستون قزوین

باغ چهلستون، از معروف ترین باغ های ایرانی است و در شهرستان قزوین واقع شده است. این باغ، کهن ترین باغ صفویان است و تنها بخشی از آن بجا مانده است؛ کوشک آن نیز دستخوش دگرگونی های زیادی قرار گرفته است. این کوشک تنها ساختمان سلطنتی باقي مانده از مجموعه كاخ هاي روزگار شاه طهماسب است.

5- باغ دولت آباد، باغ ایرانی با حوض کله گی

باغ دولت آباد در شهر یزد واقع شده است. در این باغ، ساختمان اصلی (کوشک) به دیوارِ تهِ باغ چسبیده بود و در فاصلۀ بین کوشک تا سردر باغ، چشم اندازی باز وجود داشت که با بوته کاری مزین شده بود. این باغ دارای حوض کله گی است که در هر سه طرف کوشک ساخته شده است. آب مورد نیاز برای آبیاری باغ دولت آباد یزد، از قنات تأمین می‌شد. باغ دولت آباد، یک تابستانه خانۀ بزرگ با یک زیر زمین دارد. اتاق های تابستانی آن در و پنجره رو به بیرون ندارند و نور و هوا از بخش بالایی اتاق ها وارد فضا می‌شده است.