شیوه معماری پارتی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟

معماری پارتی شیوه ای در معماری بناها در سرزمین ایران بود که پس از حمله اسکندر به ایران (قبل از اسلام) و پدیدار شد و تا سده سوم و چهارم هجری (پس از اسلام) نیز مورد استفاده قرار گرفت. این شیوه در دورۀ حکومت اشکانیان رخنمون شد و چون اشکانیان از قوم پارت ها بودند، معماری منسوب به آن ها، یعنی پارتی نام گرفت. از ویژگی های سبک معماری پارتی، بکارگیری مصالح بوم آورد (خشت و ساروج) در ساخت بناها، اجرای وسیع گنبد و طاق و تنوع بالا در طرح ساختمان‌ها است. تزئینات گچ بُری و اجرای قرینگی و ناقرینگی، هنر پارتی و از دیگر ویژگی های سبک پارتی در معماری است. شهر و کاخ هترا، کاخ آشور، معبد آناهیتا، مجموعه نساء و آتشکده نیاسر، از بناهای معروف معماری پارت هستند. آتشکده نیاسر نشان دهندۀ روند دگرگونی معماری اشکانیان است.

معماری پارتی چیست؟

بر اساس طبقه بندی دکتر محمد پیرنیا، معماری پارتی دومین شیوه معماری ایرانی است. از میان شش شیوه معماری ایرانی، این شیوه، پس از سبک پارسی و قبل از سبک معماری خراسانی قرار دارد. سبک پارتی در معماری ایران، تقریباً با روی کار آمدن حکومت قوم پارت ها که اشکانیان جزء آن ‌ها بودند، مصادف است. در این شیوه، بجای استفاده از سنگ که در دورۀ قبل یعنی سبک پارسی مرسوم بود، عمدتاً از خشت، ساروج و آجر برای ساخت بناها استفاده شده است. در آن زمان، یونانی ‌ها تلاش داشتند سلیقه و فرهنگ معماری خود را بر معماری آن دوره اعمال کنند، اما ایرانی‌ها به این عمل اعتنا نکردند و روش خود را پیاده سازی کردند. روشی که در نهایت سبک معماری پارتی نام گرفت.

تاریخچه معماری پارتی ایران

شیوه معماری پارتی، پس از حمله اسکندر به ایران پدیدار شد. این سبک با به حکومت رسیدن اشکانیان روی کار آمد و سال‌ها پس از برکنار اشکانیان، یعنی در دوره ساسانیان، صدر اسلام و در برخی جاها حتی پس از اسلام و تا سده های سوم و چهارم هجری دنبال شد و مورد استفاده قرار گرفت.

اشکانیان، فرمانروایان ایران پس از سلوکیان بودند. آن ها از سال 250 پیش از میلاد تا 224 پس از میلاد بر ایران فرمانروایی کردند؛ تا اینکه به دست اردشیر ساسانی بر افتادند. ساسانیان نیز نزدیک به چهار سده تا چندی پس از حمله عرب ها در سال 652 میلادی (31 هجری) فرمانروای ایران بودند.

اسکندر، اهل کشور یونان بود و می‌خواست معماری یونانی را در ایران رواج دهد. پس از برکناری او و روی کار آمدن اشکانیان، پارت ها به دنبال جاذبه تمدن یونان نرفتند؛ حتی از معماری دورۀ هخامنشی (معماری پارسی) نیز پیروی نکردند. آن‌ها بجای استفاده از سنگ (که در معماری یونانی و پارسی رواج داشت) از مصالح بوم آورد برای ساخت ساختمان ها استفاده کردند. همین امر باعث شد که به نوآوری بزرگی در طول تاریخ بشر دست پیدا کنند که همان “پوشش‌های طاقی در دهانه های بزرگ” و “گنبدها در زمینه چهار گوش” است. البته در معماری دوره های پیش از آن نیز از پوشش های طاقی در ایران بهره گیری شده بود؛ برای نمونه، در خزانه های تخت جمشید، طاق پالانه یا جهازه کار شده است.

در هر صورت، شاید به دلیل نیازهای گوناگونی که در آن زمان پدید آمده بود، پارت ها از معماری و هنر کهن، به ویژه معماری مادها و حتی پیش از آن‌ها یعنی ایلامی ها بهره گرفته ‌اند و با توان بسیار خوب و بالایی، پوشش هایی با دهانه بزرگ را از ساختمایه های بوم آورد پوشاندند. این پوشش های طاقی در هیچ زمانی مانند شیوه معماری پارتی رایج نبوده است.

ویژگی های معماری پارتی

بارزترین ویژگی نو آوری و میراث معماری دوره پارتی، ایوان یا تالار باز است. این ایوان ها یا تالارهای باز، با یک طاق بلند ضربی پوشیده می‌شد و برجسته‌ترین ویژگی حیاط را تشکیل می‌‌داد. طاق های بلند ضربی با ملات گچ ساخته می‌شد. ملات گچ خیلی زود خود را می‌گیرد و آجر را سرجای خود نگه می‌‌دارد. این ویژگی گچ باعث شد طاق هایی بلندتر از سابق که نیازی به چوب بست گران قیمت نداشت ساخته شود و این خود یک موفقیت بزرگ فنی محسوب شد. دیگر ویژگی های شیوه معماری پارتی در ادامه بیان شده است.

• استفاده از مصالح بوم آورد مثل سنگ لاشه، خشت خام در ساخت اکثر بناها.
• بهره گیری از کنگره ها و کوردر در نمای ساختمان. کوردر یعنی: درگاه نما، درگاهی که بسته باشد، روزن های گرفته شده یا بسته شده در نمای ساختمان.
• پی سازی با سنگ لاشه.
• استفاده و اجرای تیرهای بزرگ روی چهار ستون بزرگ چهار ترک (پیلک).
• ورودی های ساختمان ها شامل ورودی های ساده، هشتی ها و ورودی های ستون دار بود.
• تنوع طرح ساختمان ها و بهره گیری از اندام های گوناگون.
• پوشش های طاقی در دهانه های بزرگ و گنبدها در زمینه چهار گوش؛ پوشش های طاقی در هیچ زمانی مانند شیوه معماری پارتی رایج نبوده است.
• اجرای طاق های کور پشت سرهم.
• بهره گیری از چفدهای مازه دار برای طاق ها و گنبدها.
• گوشه سازی چوبی، سکنج، ترمبه و فیلپوش در زیر گنبدها.
• تزئینات گچبری.
• درون گرا بودن ساختمان ها.
• استفاده از کپه یا قبه.
• بهره گیری از اصل قرینگی و ناقرینگی.
• اجرای سیستم چهار طاقی.

درون گرا بودن ساختمان ها

ویژگی درون گرایی در معماری ایرانی، در واقع از زمان اشکانیان منشاء گرفته است. درون گرایی با بهره گیری از میانسرا (حیاط) ایجاد شده است.

تزئینات گچبری

اجرای تزئینات گچبری با خطوط شکسته و خمیده در سطح دیوارها. این گچ بری ها هم به صورت قالب گیری شده و هم به صورت کنده کاری اجرا شده است. نمونه ای از این تزئینات در قلعه یزدگرد (غرب ایران)، کوه خواجه (در سیستان) دیده شده است.

اصل قرینگی و ناقرینگی

بهره گیری از اصل قرینگی و ناقرینگی در طرح ساختمان ها از ویژگی های معماری پارتی است. در ساخت ساختمان هایی مانند کاخ‌های پذیرایی و نیایش گاه ها از اصل قرینگی (جفت) استفاده شده است. در مورد کاخ ‌ها و ساختمان های با کاربری مسکونی (خانه ها)، از ناقرینگی (پد جفت) بهره گرفته می‌شد.

اجرای کپه یا قبه

در ساختمان های پارتی، در آتشکده ها و کوشک ها و دسکره ها در چهار گوشه ساختمان و پیرامون گنبد، در جایی که راهروها و رواق ها به هم می‌رسیدند از کپه (قبه) استفاده شده است. کپه ساختار نیمکره ای است که برای پوشاندن فضاهای وسیع و ایجاد سقف منحنی کاربرد دارد و می‌تواند از مصالح مختلفی مانند سنگ، آجر و گچ ساخته شود.

سیستم چهار طاقی ویژگی معماری پارتی

سیستم چهار طاقی در واقع یکی از فرم های احداث گنبد بر روی پلان چهارگوش است. سادگی، خلوص و وحدت سیستم های چهار طاقی باعث شد تا یکی از رایج ترین فرم های ساختمانی شیوه پارتی محسوب شود. بسیاری از مساجد و مقبره هایی که در دوران ورود اسلام به ایران ساخته شدند و در معماری اسلامی بهره گرفته شد، الهام گرفته از این سیستم چهار طاقی است.

آثار معماری پارتی

ایران در زمان حکومت اشکانیان، پهنه‌ای بسیار وسیع تر از امروز بود. با اینکه سبک پارتی سال های طولانی در معماری ساختمان ها مورد استفاده قرار گرفت، در ایران کنونی ما، آثار معماری پارتی چندان بجا نمانده است.

1. مجموعه نسا یا پارتانیسا
2. کاخ آشور
3. معبد آناهیتا یا ایزد آب در
4. قلعه دختر فیروز آباد فارس
5. آتشکده نیاسر
6. کاخ الحضرا
7. آتشکده فیروز آباد (کاخ اردشیر بابکان)

1- مجموعه نسا قدیمی ترین اثر معماری پارتی

مجموعه نسا (Nissa) را می‌توان قدیمی‌ترین آثار معماری پارتی و قدیمی‌ترین محل سکونت اشکانیان (پارت ها) دانست که تا کنون یافت شده است. این مجموعه در سال ۲۰۰۷ در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. نسا که با نام پارتانیسا نیز شناخته می‌شود، در نزدیکی پایتخت ترکمنستان یعنی عشق آباد است. پارتانیسا در بیرون از حصار شهر، روی تپه‌ای به نام میتریداتکرت (Mithridatkert) بنا شده بود و خود یک شهر محصور و ارگی بود. این مجموعه توسط میتریداتس اول یا میتریداتس دوم در قرن دوم پیش از میلاد تأسیس شد. به گفته ایزیدور خاراکسی که سفرنامه موسوم به چاپارخانه های پارتی را تهیه کرده، تا قرن اول میلادی، نسا مدفن شاهان اشکانی بود.

دیوارهای ضخیم و محکم این ارگ (دژ)، 5 متر ضخامت داشت و ارتفاع آن 20 تا 25 متر بود. نمای ارگ آجری بوده است. ورود به ارگ از طریق پاگردهایی که در پی دیوارهای گرد شهر قرار داشت صورت می‌گرفت. هر لشگر مهاجمی که قصد حمله به ارگ نسا را داشت، مجبور بود از اطراف پلکان صعود کند و زیر آتش مداوم قرار می‌گرفت.

2- کاخ آشور

کاخ آشور یکی از کاخ های اشکانیان مربوط به سده نخست میلادی است و بعدها در قرن سوم میلادی گسترش یافت. این کاخ از جمله آثار معماری پارتی است که در خارج از ایران کنونی، در شرق کشور عراق قرار دارد. کاخ آشور، یک بنای چهار ایوانی است. نقشه بناهای چهار ایوانی صدها سال در معماری ایران بکار گرفته شده است. چهار ایوان موجود در کاخ شور، همگی در یک زمان ساخته نشده است. دو ایوان آن احتمالا در قرن دوم میلادی که حکومت اشکانیان همچنان پابرجا بوده است ایجاد گردیده است. کاخ دارای سه حیاط است که گرداگرد یکی از آن ها، یک ایوان قرار دارد. بیشتر محققان اعتقاد دارند که این طرح از خراسان به این منطقه آورده شده است.

3- معبد آناهیتا از آثار معماری پارتی

معبد آناهیتا در نزدیکی کرمانشاه، در شهرستان کنگاور قرار دارد و قدمت آن به سال‌های 224 تا 253 پس از میلاد بر می‌گردد. طرح معماری این معبد همانند تخت جمشید است. ستون‌های آن همه از سنگ تراش است و روی آن با سنگ لاشه کار شده است. برخی می‌گویند این ستون ها وجود نداشته و ساخت آن‌‌ها را بی منطق می‌دانند؛ اما در واقع، در راستای ستون ها مردگردی بوده است. اصل بنای معبد آناهیتا در دورۀ اشکانیان ساخته شده و مربوط به شیوه پارتی است. در دورۀ ساسانی مرمت هایی بر روی آن صورت گرفت.

در معبد آناهیتا، از عوارض زمین برای طراحی ساختمان مرکزی بهره گرفته شده است. ارتفاع این عارضه طبیعی حدود 30 متر بوده است. در سه سوی این ساختمان مهتابی می گشته و یک پلکان دو سویه در جنوب ان جا داشته است. بر لبه مهتابی ها ستون هایی قرار می گرفت که آثار تعداد زیادی از این ستون ها هنوز باقی است.

4- قلعه دختر از بناهای معماری پارتی

قلعه دختر در شهرستان فیروز آباد فارس واقع شده و قدمت آن به سال 224 میلادی بر می‌گردد. این قلعه توسط بنیان گذار سلسلۀ ساسانی به منظور حفاظت از اولین پایتخت این حکومت بنا شد. قلعه دختر در بالای کوه تنگاو و در نزدیکی رودخانه تیزره قرار دارد. به دلیل آنکه قلعه بر روی کوه ساخته شده است، که دید خوبی به اطراف خود دارد. در قسمت پایین آن، پادیاوی بوده که درآیگاه حیاط (میانسرا) بالایی نیز در آن جای داشته است. پادیاو، حیاط دور بسته ای است که حوض یا جوی آب در میان دارد.

در حیاط بالا یک ایوان بزرگ با دهانه حدود 14 متر قرار دارد که درآیگاه تالار مربع شکلی به همین پهنا بوده است. گرداگرد گنبد بزرگ، حجره هایی قرار داشت و نوک گنبد، سرگشاده و رو به آسمان بوده که به آن هورنو می گویند. این بنا یکی از بناهای با عظمت شیوه معماری پارتی است و در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

5- آتشکده نیاسر

آتشکده نیاسر در شهرستان کاشان، مربوط به قرن سوم میلادی است. این آتشکده از جمله ساختمان های مهم و آثار معماری پارتی است در حفظ اصالت آن، بازسازی شده است. این بازسازی 60 سال پیش صورت گرفت. آتشکده نیاسر از جمله آثاری است که روند دگرگونی معماری ایرانی در دورۀ پارتیان را نشان می‌دهد. گنبد این آتشکده به گونه ترکین و با بهره گیری از تویزه گچی ساخته شده است. «تُرُنبه های» زیر آن به گونه «فیلپوش» ساده است. در این چهار طاقی، هر دو نوع روش طاق زنی، یعنی ایلامی (رومی) و ضربی دیده می‌شود. گونه ای چفد به نام “کلیل پارتی” نیز کار شده که بنیاد همه چفدهای کلیل است. کلیل، یک نوع قوس کم خیز ایرانی بدون تیزه است.

6- کاخ هترا/ الحضرا نمایی زیبا از هنر پارتی

هترا یكی از هجده ایالت امپراتوری اشكانی بود. این شهر دیواری گرد و ضخیم، با دو برج و بارو داشت. خندقی عمیق و پهن نیز پیرامون شهر ایجاد شده بود. كاخ سلطنتی هترا نیز در وسط شهر وجود داشت.

یکی از بهترین نمونه های هنر پارتی، در معماری بنای کاخ هترا خود نمایی می‌کند. کاخ الحضرا یا هترا، در شهر هترا و در سده دوم میلادی توسط اشکانیان ساخته شد. هترا در آن زمان جزء ایران بود و امروزه جزء کشور عراق است. در آن زمان، این سرزمین در نزدیکی مرز یونان و روم بود. از این رو، به تأثیر از معماری یونانی و رومی، نمای ساختمان کاخ الحضرا، با سنگ ساخته شده است. کاخ الحضرا دارای دو ایوان بزرگ بود؛ این دو ایوان با دو طاق ضربی از یکدیگر جدا شده اند. در پشت ایوان جنوبی، یک اتاق کوچک قرار دارد که طاق چهار گوش داشته است. بعدها در زمان ساسانیان، طاق چهار گوش به گنبد چهار گوش تبدیل شد که در معماری ایرانی، سخت پایدار گردید. این اتاق طاق دار کاخ الحضرا، ظاهراً یک عبادتگاه بوده است.

7- کاخ اردشیر بابکان / آتشکده فیروز آباد

کاخ اردشیر بابکان که با عنوان آتشکده فیروز آباد یا بارین نیز شناخته می‌شود، در استان فارس واقع قرار دارد و بزرگ‌ترین آتشکده این استان است؛ از این رو، به آتشکده اعظم نیز معروف می‌باشد. بنای کاخ در حدود سال 224 میلادی در زمان حکومت اشکانیان (پایان حکومت اشکانیان) بنا شده است. از این رو، سبک معماری این بنا، اساساً پارتی است اما نو آوری معماری ساسانی، یعنی طاق بندی سه کنج سراسری چهارگوش گنبد دار در آن اجرا شده است. همچنین به لحاظ ابعاد، اندازه ساختمان نسبت به بناهای پارتی، مضاعف شده و بزرگ تر است. طول نمای کاخ فیروز آباد حدود 60 متر است

نکته مهم در مورد این آتشکده، استفاده از انواع و اقسام فنون معماری است. در ساخت بنای کاخ، از مصالح بوم آورد (مثل سنگ لاشه) استفاده شده است. سنگ لاشه‌ها به صورت طبیعی روی هم چیده شده‌اند. کاخ اردشیر بابکان، بزرگ‌ترین بنای سنگ لاشه‌ای ساخته شده است. برای پوشش فضاهای مختلف ساختمان، از طاق آهنگ و گنبد استفاده شده است. این کاخ همچنین دومین بنایی است که در آن، گنبد بر یک سطح چهار گوش قرار گرفته است (معماری ساسانی). گنبد این کاخ، بزرگترین گنبد در زمان خود بوده است. گوشه سازی گنبدها، ترنبه است.

در آتشکده فیروز آباد، سه فضای گنبد دار وجود داشته که گفته می‌شود جایگاه سه آتش مقدس بوده است. از دیگر ویژگی‌ های مهم این بنای پارتی – ساسانی، ساخت خیشخان در داخل دیوارها است. خیشخان که به آن بادپروا یا باد پیچ نیز گفته می‌شود، هواکشی است برای جریان یافتن هوا در داخل دیوارها ساخته شده است. به طور کلی، پیشرفته بودن بنای آتشکده فیروز آباد، نشان می‌‌دهد که ساخت چنین بناهای پیشرفته‌‌ای در ابتدای کار خود نبوده و خیلی پیشتر از این روش ها معمول بوده است.