پادیاو / پادیاب (Patio) یعنی طهارت و شستشو و در معماری یعنی یک میانسرای گرد بسته کوچک که جوی آب یا برکه ای در میان خود دارد. این واژه در فارسی کهن و میانه استفاده میشد و پیش از ورود اسلام به ایران، به عنوان رکن اصلی و مهم پرستشگاه ها محسوب میشد؛ طوریکه پرستشگاه ها در جایی ساخته میشد که در نزدیکی یک منبع آب باشد که از طریق آن بتوان پادیاب را برپا کرد. پادیاب رفته رفته به خانههای ایرانی هم ورود پیدا کرد و خود را در حکم گودال باغچه نشان داد؛ یعنی حیاط دور بستهای که یک حوض در میان آن وجود داشت. پس از ورود اسلام به ایران، اصطلاح وضوخانه به تدریج جای پادیاب را گرفت. میتوان وضوخانه های موجود در مساجد یا حسینیه ها را معادل پادیاو ایران باستان در نظر گرفت.
پادیاو / پادیاب چیست؟
در فارسی کهن و میانه، طهارت و شستشو را با عنوان پادیاو، پادیاوی و یا پادیاب بیان میکردند. از این رو، به جایگاه هایی که برای شستشو استفاده می شد “پادیاو” میگفتند. تشت آبی که با آن شستشو میکردند نیز پادیاب دان نام داشت.
واژۀ پادیاو در زبان های اسپانیایی و ایتالیایی، به صورت پائیا و پاتیسو در آمده است. در فرانسوی و انگلیسی نیز به صورت پاسیو (Patio) و پاتیو و پیشیو بیان میشود.
تاریخچۀ پادیاب / پادیاو در معماری
آب همواره در ایران و نزد ایرانیان مقدس بوده است و دلیل این امر تا حد زیادی، به اقلیم خشک و کم آب کشورمان مرتبط است. همین کم آب بودن قسمت های وسیعی از ایران، سبب شد تا ایرانیان در ساختن سد و بند، بخشاب و کانال کشی و حفر قنات، عملکردی عالی داشته باشند.
پرستش و ستایش، بخشی از آیین ایرانیان بوده و از دیرباز در ایران، بیشتر پرستشگاه ها یا بر لب چشمه آب برپا شده یا اینکه در کنار آن، جایی برای شستشو ساخته اند تا ستایشگران پیش از درآمدن به آتشکده یا مهرابه دست و روی خود را بشویند.
در نیایشگاه های کهن، پادیاو را در پیش درگاه، اما در عمق میساختند تا نمای درگاه به خوبی آشکار باشد و جلوی دید را نگیرد. در بیشتر شهرهای ایران، آبِ روانِ روگذر کمیاب بود؛ از این رو، به ناچار از آب قناتها و یا پایابها بهره میگرفتند. پادیاو را در زمین میکَندند تا همتراز کارِ قنات شود و آب آن رخنمون پیدا کند.
یکی از کهن ترین پرستشگاههای ایرانی که هنوز برپا است، در نزدیک کازرون (بیشابور، پایتخت شاهپور اول) جای دارد. این پرستشگاه، در نزدیکی یک آبگیر سنگی بنا شده است و گرداگرد آن، راهروی سرپوشیده ای قرار گرفته است. رودخانه ای که از نزدیک این پرستشگاه میگذرد. آب این رودخانه در راه کانالی که در زمین کنده شده است، از گوشۀ یکی از راهروها به درون روان میشده و پس از پر کردن و لبریز کردن آبگیر میانی، از سمت دیگر خارج می شد. این پرستشگاه بسیار کهن، به دلیل اهمیت و ارجی که داشت، در زمان شاپور ساسانی و به دستور او مورد مرمت قرار گرفت.
بعد ار ورود اسلام به ایران و پذیرفته شدن این دین توسط ایرانیان، معماریِ عبادتگاهها در ایران رنگ و بوی اسلامی شدن گرفت و پادیاوها به صورتی متناسب با عبادتگاههای اسلامی و معماری اسلامی در آمدند. ساختار معماری پادیاو توسط معماران تازه مسلمان ایرانی به شمال آفریقا و اسپانیا راه یافت و بخشی از زیبایی معماری آن دیار را از آنِ خود کرد.
پادیاب (پادیاو) ایرانی
پادیاو ایرانی، چهار دیواری کوچکی بوده است که جوی آب یا برکه ای در میان داشته است. در پیرامون آن نیز چند رختکن و تاق نما وجود داشته است. پادیاب کم کم از پیشِ پرستشگاه ها، به درون خانه ها نیز راه یافت و چون معماری ایرانی درون گرا است، تبدیل حیاط های گرد بسته به پادیاو و گودال باغچه، لطف بسیاری به خانه های ایرانی داد. گودال باغچه، حیاط دور بسته ای است که یک حوض در وسط آن وجود دارد.
در شهرها و آبادیهای پیرامون کویرهای ایران، دسترسی به آب روان در سطح زمین، بسیار کم است. از این رو، در این نواحی ایران، پادیاو را به صورت گودال باغچه و حوضخانه های زیر زمینی ایجاد میکردند تا از این طریق بتوانند آب قنات های عمیق را به آنجا کشانده و در آن روان سازند. گودال باغچه ها علاوه بر دست یابی به آب روانِ زیر زمین، جایگاه های خنک و دلچسبی را در تابستان های گرم و سوزان نواحی گرم و خشک ایران فراهم میکردند. به عنوان مثال، در کاشان روزهایی که دمای هوا به 45 درجۀ سانتیگراد میرسد، گودال باغچه های شهر، پناهگاههای بسیار خوبی برای مردم است. گاه اختلاف درجۀ دمای گودال باغچه و حیاط باروکردنی نیست!
پادیاو ایرانی بعد از ورود اسلام
نمونه های متعددی از پادیاب ایرانی در کشورمان وجود دارد؛ به عنوان مثال، در تپۀ میل ورامین میتوان یکی از آنها را دید. پس از ورود اسلام به ایران، پادیاب ایرانی، در پیشگاه مساجد و زیارتگاه ها، با عنوان “وضوخانه” جای گرفت. بنابراین، میتوان گفت وضوخانه در معماری ایران بعد از اسلام، تا حدی معادل پادیاو در معماری ایرانی قبل از اسلام است. در پیشخانِ مسجد جامع یزد، در پای درگاه، پادیاوی بود که اکنون پوشیده و انبار شده است. بجز مساجد، امامزاده ها و حسینیه ها نیز اغلب دارای پادیاب و یا حوضخانه هستند.
گودال باغچه های کهن را میتوان در شهرهایی مانند یزد، نائین، اردستان، زواره و کاشان دید که باز هم نمودی از پادیاب ها بعد از ورود اسلام به ایران هستند. مسجد ملک کرمان، مسجد جامع سمنان و مسجد جامع قزوین از جمله مساجدی هستند که در میانسرا و در پیش گنبد آنها، پادیابی وجود داشته است که اکنون همه را از خاک انباشته و یا پوشانده اند. گودال باغچه میان مدرسه و مسجد آقا بزرگ کاشان را میتوان از آخرین نمونههای پادیاو دانست که در زمانی نسبتاً نزدیک به دوران ما (1268 شمسی) ساخته شده است و همچنان وجود دارد. سبک ساخت مجموعه آقا بزرگ، دورۀ دوم شیوه معماری اصفهانی است.
پادیاب در معماری آتشکده های ایران
آتشکده ها، مکان عبادت ایرانیان زرتشت قبل از ورود اسلام به ایران بود. بنابراین، مکانی مقدس تلقی میشدند و با پادیاوها مرتبط بودند. آتشکده آذر گشنسب یا آذر خسروان نمونهای از این مورد است. این اتشکده در نزدیکی یک برکه آب نهاده شده که مانند برکۀ فیروزآباد چشمهای از ته آن می جوشید. این چشمه اکنون به صورت خُم ژرف در آمده است. بررسی رسوب شناسی رسوبات این چشمه نشان میدهد که حدوداً هزار سال است که آب آن روان می باشد. آتشکدۀ آذر گشنسب در دورۀ اشکانیان ساخته شده و سبک معماری آن، به شیوه پارتی است.
آتشکدۀ کاریان نمونه دیگر است. این آتشکده در خارج از شهر گور قدیم، نزدیک فیروز آباد فارس بر سر راه شیراز واقع شده است. به این آتشکده، در گذشته بارین نیز میگفتند و در حال حاضر به کاخ اردشیر نیز معروف است. وجود برکه در نزدیکی آتشکدۀ کاریان، یکی از دلایل محکم بر معبد بودن آن است که ستایشگران میتوانستند قبل از ورود به معبد، با بهره گیری از آب آن، پاک و مطهر شوند.
پادیاو در باغ ها و کوشک های ایرانی
باغ های ایرانی و کاخ هایی که در شیراز، یزد، کرمان، اصفهان، تهران، مازندران و خراسان بر جای مانده است، همه دارای پادیاو هستند. از بین همۀ این ها، حوضخانه های باغ دلگشای شیراز، کاخ هشت بهشت اصفهان، صاحبقرانیه تهران، چهلستون و اشرف مازندران (شهرداری فعلی بهشهر) خاص هستند.
حوضخانه و حوض جوش شاه عباس و فتحعلی شاه در باغ فین کاشان، زیبایی خیره کننده معماری ایرانی را به رخ میکشند. همچنین در باغ دولت آباد یزد در عمارت پیش سردر و در باغ زیبای بهشت آیین و حتی در زیر بادگیر آن، نمونه هایی گوناگون و متنوع از پادیاب را میتوان دید.
علاوه بر پادیاو یا همان گودال باغچه، باید از وضوخانهها و حوضخانههایی که در میان یا گوشۀ کوشک های زیبای ایرانی ساخته شده است، یاد کنیم.
