سبک معماری آذری
معماری آذری سومین شیوه معماری ایران است که از اواسط قرن هفتم و از سرزمین آذربایجان ایران منشاء گرفت. تاریخچه معماری دوره آذری به دوران حکومت مغولان در آذربایجان ایران و همچنین حکومت تیمور بر میگردد. از این رو، این شیوه از نظر زمانی، دو دورۀ مختلف را در بر میگیرد: دوره اول (طی حکومت مغول ها) و دوره دوم (طی حکومت تیموریان)؛ هر یک از این دوران نیز خصوصیات ویژه خود را دارند. بهره گیری بیشتر از هندسه و گوناگونی طرح ها و ساخت ساختمان ها در اندازه های بسیار بزرگ، از ویژگی های معماری آذری است. از بناهای سبک آذری میتوان به گنبد سلطانیه، مسجد کبود تبریز، مسجد جامع ورامین و مسجد گوهر شاد اشاره کرد. اجرای متعدد و حرفه ای گنبدهای دو پوسته و استفاده از چفدهای کلیل، چمانه و پنج او هفت، تحولات شیوه آذری نسبت به شیوه های معماری پیش از خود است.
معماری آذری شیوه ای در معماری ایرانی است که در سال 657 و از سرزمین آذربایجان ایران منشاء گرفت. این شیوه معماری بعد از شیوه رازی روی کار آمد و جایگاه آن قبل از شیوه معماری اصفهانی میباشد. در شیوه آذری، ابعاد و اندازه ساختمان ها بزرگ در نظر گرفته شده و در نمای ساختمانها از آجر و انواع کاشی (معرق، هفت رنگ و خشتی) استفاده میشد. انجام کار نمای ساختمان پس از اتمام سفت کاری بنا صورت میگرفت.
حمله مغول به ایران و پس از آن روی کار آمدن تیموریان، عاملی بر ایجاد سومین شیوه معماری ایران پس از اسلام، یعنی شیوه آذری شد.
در سال 616 هجری قمری، چنگیز خان مغول به خون خواهی گروه بزرگی از تجار مغول که به ایران فرستاده بود و با اجازه سلطان محمد به قتل رسیدند، به ایران حمل کرد. او حمله و تصرفات خود را از ماوراءالنهر شروع کرد و بیشتر شهرهای خراسان را تصرف کرد. در سال 618 هجری، شهر خوارزم را ویران کرد. سپس بلخ، هرات، مرو، نیشابور را تسخیر کرد و به قتل عام های فجیع پرداخت. بیشترین و فجیع ترین قتل عام ها در فرارود و خراسان بود. پس از این سالها و بعد از مرگ چنگیز خان، سرزمین های تسخیر شده، میان پسرانش قسمت شد. جاهای دیگر ایران نیز توسط حاکمانی که از سمت پسران چنگیز تعیین میشدند، اداره میشد.
پیشروی مغولان بعد از مرگ چنگیز، به ویژه از سال 626 هجری قمری ادامه یافت تا جایی که در سال 652 هجری قمری، هولاکو فرانروای ایران شد. او در سال 656 بغداد را نیز فتح کرد و تمام غنایمی که از جاهای گوناگون به ویژه بغداد به چنگ آورده بود را با خود به آذربایجان برد و مراغه را پایگاه خود کرد. از همین زمان، دوره نخست معماری آذری ایران آغاز شد. زیرا نیاز به ساخت و سازهای گوناگون بود. پس از مرگ هولاکو، سلسله جدیدی از سلاطین مغول، یعنی ایلخانان روی کار آمدند. غازان خان (694-702) و سلطان محمد خدابنده الجایتو (703-716) از حاکمان سلسلۀ ایلخانان بودند و در دوران آنها، تبریز و سلطانیه، کانون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران بودند. به طور کلی، دوره اول سبک آذری از اواسط قرن هفتم هجری قمری آغاز شد و تا دهه آخر قرن هشتم ادامه یافت.
حکومت تیموریان دوره دوم سبک آذری در معماری است. با روی کار آمدن حکومت تیموریان، همچنان در ایران از شیوه معماری آذری استفاده میشد.
همچنان که ایلخانان مغول در ایران حکومت میکردند، در سال 782 هجری قمری، شخصی به نام تیمور به خراسان حمله کرد و تمام خراسان، سیستان و افغانستان را تسخیر کرد. او در سال 788 دیگر سرزمین های ایران از جمله آذربایجان و گرجستان را نیز گرفت. شاهرخ و پسران او (از نوادگان تیمور) دوستدار علم و علما بودند و بخشی از وقت خود را با علما و ادبا میگذراندند. عصر شکوفایی معماری آذری نیز به دوران حضور شاهرخ و پسرانش بر میگردد. شاهرخ حکومت خراسان، طبرستان و ری را داشت. پسرانش نیز در هرات و سمرقند سکونت داشتند. در این دوره، معماران بزرگی چون زین العابدین شیرازی، قوام الدین شیرازی و پسرش غیاث الدین در خراسان بکار گمارده شدند و سازنده ساختمان های بزرگی در آنجا بودند.
تنوع در طراحی تهرنگ ساختمان ها در بیرون زدگی و تو رفتگی کالبد، در معماری ساختمان های ساخته شده به شیوه آذری دیده میشود. این سبک ویژگی های منحصر به فرد دیگری نیز دارد که در ادامه بیان شده است.
پیمون به معنای اندازه و مقیاس است؛ اندازه های مشخص و معینی که در طرح تکرار شود. از پیمون در طراحی سردر، طاق، گنبد، ایوان، شبستان، پنجره و حتی تزئینات استفاده میشد. از نگاه استاد پیرنیا، پیمون به معمار اجازه میداد که بدون نیاز به ابعاد مطلق (متر یا فوت)، فضاهایی هماهنگ و تکرارپذیر بسازد. معماران سنتی بدون استفاده از نقشه و ابزار دقیق امروزی، تنها با شناخت پیمونها، میتوانستند فضاهایی متناسب، زیبا و کارآمد خلق کنند. این پیمانه معمولاً بر پایه اندازههای بدن انسان، آجر، درگاه، یا دهانهها تعیین میشد.
از تحولات معماری آذری، دگرگونی هایی است که در نیارش ساختمان ها رخ داد. تحولاتی که رخ داد در ادامه شرح داده شده است.
در دوره نخست سبک معماری آذری که زمان آمیختگی شیوه های پیشین با معماری بومی آذربایجان بود، از چفد کلیل آذری که در آن سرزمین رواج داشت، بهره گیری شد. چفد کلیل یک نوع قوس کم خیز ایرانی بدون تیزه است. این چفد در همه جای ایران به همین نام به کار رفت.
از دیگر تحولات معماری که در شیوه آذری رخ داد، دگرگون شدن “چفد پنج او هفت” بود. پنج او هفت به معنی پوشش درگاه است؛ اما گمان میرفت که این نام از نسبت 5 به 7 (7/5) گرفته شده است. از این رو، این چفد (طاق) را طوری زدند که نسبت افراز به نیم دهانه، پنج به هفت میشد. نتیجه اینکه چفدی (طاقی) که به دست میآمد، پایداری چفد “پنج او هفت” را نداشت و زیر بار، ترک بر میداشت. این اشتباه از سوی قوام الدین شیرازی و زین العابدین شیرازی رفع شد.
در شیوه آذری، “چفد چمانه” بسیار به کار گرفته شد. چفد پایه در تاق آهنگ ایوان مسجد جامع یزد، چمانه است. گنبدی که با چفد چمانه زده میشود، سبویی نام دارد. گنبد سلطانیه از نوع “سبویی” است.
در ساخت پوشش بیرونی گنبدها، از چفد شبدری تند و کند استفاده شد. در گنبدهای دو پوسته، گسسته ناری بهره گیری شد. این نوع گنبد، علاوه بر پوشاندن ساختمان، پاسخی به جنبه شکلی و نمادی نیز بود. از این رو، در شیوه آذری گنبد دو پوسته بسیار ساخته شد و بسیاری از ساختمان های خراسان بزرگ دارای این گنبد هستند.
در شیوه معماری آذری، برای ساخت گنبد گسسته (روی آهیانه گنبد) دیوارهایی به نام خشخاشی در گرداگرد آن ساخته میشد که خود گنبد روی آن ها سوار می شد. پایه گنبد به دو گونه ساخته میشد:
گنبد حرم مطهر امام رضا (ع) و گنبد مسجد گوهر شاد، نمونه هایی از گنبدهای دو پوسته گسسته ناری است. علاوه بر استفاده شایع از گنبدهای دو پوسته گسسته، از گنبدهای دو پوسته پیوسته نیز در برخی ساختمانها بهره گیری شده است. مانند مسجد ازیران.
اجرای طاق در گونه های مختلف، از دیگر تحولات شیوه آذری در معماری ایران است. در این شیوه، طاق های زیر بسیار استفاده شده است:
مقبره (گنبد) سلطانیه در 40 کیلومتری استان زنجان و در در شهرستان سلطانیه واقع شده است. تاریخ ساخت گنبد سلطانیه را 703 تا 710 قمری بیان کردهاند. این مقبره در یک مجموعه ساختمانی که شامل بیمارستان، خانقاه و میانسرای بزرگ آن بوده جای داشته که هم اکنون از این مجموعه، تنها گنبدخانه و آرامگاه الجایتو (تربت خانه) برجا مانده است. آرامگاه سلطان محمد خدابنده (الجایتو) در کنار مقبره سلطانیه ساخته شده است. گنبد مقبره سلطانیه از نوع دو پوسته پیوسته است و بزرگترین گنبد از این گونه میباشد که در ایران ساخته شده است. دهانه این گنبد دوپوسته، 25.5 متر است و خود آن روی دندههای باربر ساخته شده و چفد پایه آن، چمانه است که گنبد سبویی پدید آورده است. تهرنگ گنبدخانه، هشت پهلو است. در جلوی آن ایوانی بوده که آثارش هنوز هم دیده میشود.
ویژگیهای ساختمانی و نیارشی این گنبد آنچنان است که پروفسور سن پائولوزی، ساختمان گنبد کلیسای سانتا ماریا دل فیوره در شهر فلورانس ایتالیا را برگزیده از این گنبد میداند.
بنای سلطانیه از یک هشت وجهی تشکیل شده که قطر داخلی آن حدود 26 متر و فاصله بین دو وجه خارجی آن 42 متر استبر روی این هشت وجهی در بالا، گنبدی کشیده شده و نوک تیز بر روی پلان دایره ای شکل که قطر آن تقریباً همان 26 متر است قرار دارد. نوک گنبد تا کف زمین، 50 متر ارتفاع دارد. نمای درونی گنبد خانه دو بار با گونه های گره سازی درهم (کاشی آجر)، کاشی کاری و سفال پیش بُر و کاشی مهری و سفال مهری آمود شده که بخشی از آنها بجا مانده است. بعدها به دلایلی روی این تزئینات را گچ اندود کردند. از دیگر تزئینات، گچ بری پته در زیر گنبد است که در آن، گچ را روی کرباس آهاردار میکشیدند و پس از خودگیری، در جای خود مینشاندند.
مسجد کبود تبریز یکی از مهمترین بناهای شیوه معماری آذری در ایران است. ساختمان آن در سال 870 هجری قمری ساخته شد و در زمان خود، به فیروزه اسلام مشهور بوده است. طرح اولیه این مسجد کبود تبریز، از مسجد شاه ولی تفت گرفته شده است و پس از آن نیز در مسجد شیخ لطف الله بکار رفت. مسجد شیخ لطف الله به شیوه اصفهانی بنا شد. مشخصه های معماری مسجد کبود تبریز، فیروزه اسلام به صورت زیر است:
مسجد جامع علیشاه در سال 722 هجری قمری در تبریز ساخته شده است. دهانه این مسجد نزدیک به 30 متر است. ضخامت دیوار ایوان 11 می باشد چون پوشش ایوان سست کار شده بود، در همان زمان ریخت.
مسجد جامع ورامین در شهرستان ورامین (جنوب تهران) قرار دارد و به شیوه معماری آذری بنا شده است. قدمت این مسجد به سالهای 722 تا 726 قمری بر میگردد. طرح نخست مسجد جامع ورامین که در آن جایایی اندامها و روابط آنها نشان داده شده است، یک میانسرای چهار ایوانی است. نیارش ساختمان دقیق است و آمودهای پایداری دارد. گنبد مسجد دو پوسته بوده است؛ خود گنبد ریخته است اما آهیانه آن که گنبدی ناری است، مانده است. شبستان آن با تاق های آهنگ و چهار بخش پوشیده شده است. در ایوان جلوی گنبدخانه، نوعی تُرُمبه پَتکانه بسیار زیبا کار شده است.
امامزاده یحی در ورامین، از دیگر بناهایی است که معماری آن به سبک آذری است. این امامزاده در جنوب شرقی ورامین و در محله کهنه گل واقع شده است و فاصله آن از مسجد جامع ورامین 500 متر است. تاریخ ساخت بنای امامزاده یحی به سال 707 هجری قمری بر میگردد. صحن کلی این بنا به صورت یک برج با چهار کنج طاق نما است. قسمت پایین دیواره صحن با گچ بری هایی با از آیات قرآنی مزین شده است و پایین آن نیز با کاشی های بزرگ تزئین شده است. جلای فلزی کاشی ها، زیبایی و جذابیت آن را دوچندان کرده است. گنبد امامزاده یحی یک گنبد آجری است که بر روی مقبره امامزاده ایجاد شده است.
مجموعه مسجد، آرامگاه و خانقاه شیخ عبدالصمد در استان اصفهان، شهرستان نطنز واقع شده است. شیخ عبدالصمد عارف سده هشتم هجری است. ساخت این مجموعه به دوران ایلخانان، سالهای 704 تا 725 هجری قمری بر میگردد و مربوط به دوره اول معماری سبک آذری میباشد. معمار این سازه، استاد ابراهیم بنای اصفهانی است. مجموعه مسجد و آرامگاه شیخ عبدالصمد نطنزی، دارای مناره و گنبدی هرمی شکل است. مسجد این مجموعه دارای یک شبستان هشت ضلعی است که گنبدی آجری بر روی آن استوار گردیده است. مسجد چهار ایوان اصلی (شمالی، جنوبی، شرقی و غربی) دارد؛ همچنین دهلیزهایی دارد که اضلاع صحن را به یکدیگر پیوند میدهد. آرامگاه شیخ عبدالصمد نطنزی، در سمت غرب دهلیز ورودی جنوبی قرار دارد.
خانقاه شیخ عبدالصمد نیز با سردر پوشیده از کاشی های زیبا، خود نمایی میکند. از این خانقاه، فقط درگاه یا سردری که به ساختمان مسجد اتصال دارد باقی مانده که البته در سالهای اخیر، بخشهایی از کاشی کاریهای بالایی سردر آن نیز آسیب دیده است. خانقاه پس از مسجد و آرامگاه شیخ عبدالصمد ساخته شده بود.
یکی از بناهای مربوط به دوره دوم شیوه معماری آذری، یعنی دوره تیموریان، مسجد گوهر شاد است. ساختمان های زیادی از این دوره در خراسان بجا مانده است. مسجد گوهر شاد در سال های 808 تا 821 قمری ساخته شد. معمار این مسجد استاد قوامن الدین شیرازی است. بخش بزرگی از ساختمان مسجد، گنبدخانه و ایوان آن در چند دهه کنونی به کلی بازسازی شده و دوباره از بتن ساخته شده است. از ویژگی های معماری این مسجد می توان به موارد زیر اشاره کرد:
مسجد میرچخماق از بناهای معماری آذری مربوط به سال 841 هجری قمری است. این مسجد در نگاه نخست، چهار ایوانی می نماید؛ اما جز پیشان مسجد که می توان آن را ایوان نامید، سه دهانه بزرگ دیگر درآیگاه مسجد است و نمی توان نام ایوان بر آن ها نهاد.
در میان مدرسه های ایران، مدرسه خان شیراز از همه کامل تر است و مدرسه غیاثیه را میتوان زیباترین مدرسه ایران دانست. همچنین مدرسه غیاثیه از دید دقت و تنوع در نقشه و آمود، از سایر مدرسهها رتبه بالاتری دارد. این مدرسه در خراسان شمالی، بین شهرستان خواف و جام واقع شده است و در سال های 842 تا 848 قمری ساخته شده است. مدرسه غیاثیه در دوره دوم معماری آذری یعنی در زمان حکومت تیموریان بنا شد.
نخستین ساختمان حرم امام رضا (ع) یک ساختمان بسیار ساده بود که توسط سبکتکین، پدر محمود غزنوی ویران شد. سلطان محمود پس از رسیدن به سلطنت، ساختمان را بازسازی کرد و نخست یک گنبد خانه بر سر گور ساخته شد.گنبدخانه را برای خواندن نماز و قرآن می ساختند. بنابراین، گنبد بر روی زمین یا کنار مرقد ساخته می شد، نه روی آن. گنبد اصلی مرقد امام رضا (ع) در زمان سلجوقیان و به ویژه سلطان سنجر ساخته شده است. آن گنبد به شیوه رازی ساخته شده بود. سپس جای خود را به گنبدی داد که هم اکنون می بینیم و روکش طلا دارد. کهن ترین بخش آستان قدس، ساختمان چهارگوشهای است که دو پهلوی آن نزدیک به 10 متر است. این ساختمان چند بار به دستور فرمانروایان زمان ویراه شده بود. طرح نخست حرم امام رضا (ع) تا پیش از گسترش در زمان تیموریان به گونه کوشکی شناسانده شده.
صحن عتیق بارگاه امام رضا (ع) دارای چهار ایوان بزرگ است که سه تای آن به فرمان شاه عباس ساخته شد. صحن نو نیز در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شد و در زمان ناصرالدین شاه، مهمانسرا یا زاویه ای برای مسافران نیازمند افزوده شد.
مسجد جامع سمنان در استان سمنان واقع شده است. گفته شده است که ساختمان اولیه مسجد، در قرن اول هجری و بر روی خرابههای آتشکده ساسانی بنا شده است. سپس در دورههای مختلف، بر این بنای اولیه افزوده شد؛ از جمله در دوران سلجوقیان (معماری رازی) و تیمور (معماری آذری). مسجد جامع سمنان در سال 1310 جزء آثار ملی ایران به ثبت رسید (شماره ثبت 163). این مسجد چهار درب ورودی بزرگ از چهار طرف یعنی شمال، جنوب، شرق و غرب دارد. ایوان شرقی مسجد، ارتفاعی به بلندای 18.5 و ایوان غربی، ارتفاعی به بلندای 19.5 متر دارد. ایوان غربی در زمان شاهرخ تیموری بنا شد و سبک آذری را به رخ میکشد. منارهای نیز در سمت شمال شرقی وجود دارد که در زمان سلجوقیان ساخته شد و ارتفاع آن 20.31 است. گلدسته مسجد، گنبد کوچکی دارد که با کاشی کاریهای فیروزهای و ساق هشت ضلعی بلند مزین شده است.
آرامگاه گور امیر Gur-e Amir Mausoleum) در سمرقند (خارج از ایران کنونی) قرار دارد. قدمت آن به سال 808 هجری قمری بر می گردد و از بناهای دوره دوم معماری آذری که محسوب میشود. معمار آن، محمدبن محمود اصفهانی است. مانند اکثر بناهای آسیای مرکزی، شکل بیرونی آن همان سادگی را دارد – یک مکعب گنبدی شکل در مرکز بر روی یک استوانه هشت ضلعی. گنبد این بنا از نوع دو پوسته گسسته است و خشخاشیهای داخل آن در نوع خود بسیار مهم است. فضای داخلی گنبد با کاشیکاری چند رنگ و موزاییکهای لاجوردی و سفید پوشانده و مزین شده است. شکوه این بنا، در هماهنگی ساختار یافتهای است که بدین ترتیب به دست آمده است.
مقبرههای تیمور در سمرقند، شاه اسماعیل اول در اردبیل و صفی الدین در سلطانیه، دارای گنبدهایی هستند که بر روی چیدمانهای هشت ضلعی ستونها بنا شدهاند و در نتیجه یک ستاره هشت پر در پلان خود ایجاد میکنند. در آرامگاه گور امیر، عناصر معماری ایرانی به وضوح با عناصر قوی آسیای مرکزی ترکیب شده است.
مسجد جامع بی بی خانم در شهر سمرقند، شمال شرقی ریگستان واقع شده و از بناهای دوره دوم معماری آذری محسوب میشود. این مسجد جامع عظیم، بزرگترین مسجد در نوع خود در آسیای مرکزی است که میتواند حدود ۱۰۰۰۰ نمازگزار را در خود جای دهد.بنای این ساختمان، از غنایم حمله تیمور به هند، از جمله ۹۵ فیل که برای حمل مصالح استفاده میشدند، ساخته شده است. مسجد بیبی خانم تا قرن هفدهم مورد استفاده قرار گرفت تا اینکه مسجد طلاکاری به جای آن ساخته شد.
گفته می شود اولین پیش طاق ساخته شده برای این مسجد، به دلیل عظمت و سنگینی وزن، خراب شد و به دستور تیمور، در مقیاسی حتی بزرگتر، بازسازی شد. کمی پس از تکمیل مسجد، آجرها شروع به ریزش از گنبد بزرگ کردند و کمتر از یک قرن بعد، کل گنبد به روی خود فرو ریخت. مسجد بیبی خانم در بیشتر دوران تاریخ خود، به ویژه پس از زلزله سال ۱۸۹۷ میلادی در وضعیت ویرانی یا خرابی بوده است. این مسجد در دهه 1970 مورد بازسازی قرار گرفت. گرچه در مورد این بازسازیها انتقاداتی مبنی بر اضافه کردن کاشیکاریهای خوشنویسی که در طرحهای اصلی وجود نداشتند، بیان شده ا