مقصوره
مقصوره در معماری، یک محوطۀ مربع یا مستطیل شکل با دیوارهای مشبک و مزیّن است که در محل محراب و منبر مساجد ساخته میشد تا امام جماعت در آنجا به نماز بایستد. مقصورۃ از ویژگی های معماری مساجد اسلامی است و با هدف حفاظت از جان خلیفه های اسلامی، از سوء قصد در زمان خواندن نماز ساخته شد. تاریخچه ایجاد مقصوره به قرن اول هجری و به کشور عربستان بر میگردد. مقصورۃ در معماری ایرانی متحول شد و به فضای وسیعی که زیر گنبد بزرگ مسجد ایجاد می گشت، اتلاق شد. در هر صورت، عربستان، ایران، اسپانیا، تونس و مصر کشورهایی هستند که در معماری مساجد خود، مقصورۃ را اجرا کرده اند. مقصوره در معماری یونان به شکلی که بیان شد وجود نداشته اما یونانی ها نیز در عبادتگاه های خود، فضایی مجزا برای کاهنان خود ایجاد می کردند که کاملاً محصور بود و فقط کاهنان بلندپایه اجازه ورود به آن را داشتند.
مقصورۃ یکی از اجزای کلیدی در معماری مساجد تاریخی است که داستانی آمیخته از سیاست، امنیت و هنر را در دل خود دارد. واژه مقصوره از ریشه «قصر» به معنای محدود شده یا محصور است. مقصوره یا محدودۀ سلطنتی، عبارت است از یک فضای محصور و چهار گوش (مربع-مستطیل) در داخل مسجد و در مجاورت محراب. این فضای محصور، با دیوارههای مشبک چوبی، فلزی یا سنگی از سایر قسمتهای شبستان جدا میشود. کاربرد اولیه مقصورۃ، حفظ امنیت حاکم یا امام جماعت در هنگام نماز بود.
تاریخچه ایجاد مقصوره به قرن اول هجری بازمیگردد و جالب است بدانید که انگیزه اصلی ساخت آن، ترس از کشته شدن یا ترور حاکم اسلامی بوده است. بنابراین، این عنصر معماری اسلامی، ریشه در کشورهای اسلامی دارد و سنت آن از شهر مدینه در کشور عربستان آغاز شده است. بسیاری از مورخان معتقدند عثمان بن عفان (خلیفه سوم) اولین کسی بود که در مسجد النبی مقصورۃای از خشت ساخت تا پس از کشته شدن خلیفه دوم (عمر)، از جان خود محافظت کند. اما شکل رسمیتر و دائمیتر آن توسط معاویه بن ابی سفیان در شهر دمشق (کشور سوریه) رواج یافت. او پس از آنکه هدف یک سوء قصد نافرجام قرار گرفت، دستور داد فضایی محصور برای او در مسجد بسازند تا هنگام نماز از گزند دشمنان در امان باشد.
مقصوره مدت ها پس از اینکه در ایران مورد استفاده و اجرا قرار گرفت، مفهوم اولیه و اصلی خود را از دست داد. به این صورت که به فضای وسیع زیر گنبد بزرگ مسجد که به آن “گنبد خانه” میگفتند، اتلاق شد.
اما چرا مقصوره در ایران متفاوت شد؟
در دیدگاه شیعه، بر سادگی و برابری صفوف نمازگزاران، دلیل تاکید می شد؛ از این رو، وجود حصار فیزیکی بین امام و ماموم چندان مورد پسند نبود. به همین دلیل، با گذشت زمان، در ایران و مناطق شیعهنشین، مقصورۃ تغییر ماهیت داد و از یک حصار حفاظتی کوچک به یک گنبد خانه عظیم تبدیل شد. در واقع در معماری ایرانی-شیعی، مقصورۃ دیگر برای حفاظت از جان حاکم نبود، بلکه برای تجلیل از شکوهِ نماز و قبله ساخته میشد.
به این ترتیب، معماران ایرانی فضای زیر گنبد اصلی را که محراب در آن قرار داشت «مقصوره» نامیدند تا بر اهمیت و قداست آن بخش تأکید کنند. ایوان مقصوره در مسجد گوهرشاد مشهد با ارتفاع حدود ۲۵ متر، مشهورترین نمونه این اصطلاح در معماری ایرانی است.
در یک مسجد بزرگ (مانند مسجد گوهرشاد در مشهد یا مسجد جامع اصفهان)، وقتی در صحن ایستادهاید، چهار ایوان در چهار طرف خود میبینید. ایوانی که از همه بلندتر است، تزئینات بیشتری دارد و در ضلع جنوبی (سمت قبله) قرار گرفته، همان ایوان مقصوره است.
ایوان مقصورۃ همواره در ضلع جنوبی صحن و رو به قبله ساخته میشود و به گنبد اتصال دارد. در واقع، پشت این ایوان، معمولاً فضای وسیع زیر گنبد (گنبدخانه) قرار دارد که محراب اصلی مسجد در آنجا تعبیه شده است. ایوان مقصوره مهمترین بخش مسجد است؛ از این رو، زیباترین کاشیکاریها، کتیبههای تاریخی و مقرنسکاریها در این ایوان دیده میشود. این بخش، محل استقرار حاکمان و سخنرانان است.
با توجه به آنچه که در بالا در مورد تاریخچه شکل گیری مقصوره بیان شد، در اینجا، تفاوت این آن را در معماری اسلامی سنی و معماری ایرانی شیعه بیان کرده ایم.
| تفاوت مقصورۃ در معماری اسلامی و معماری ایرانی | ||
| ویژگی | مقصوره سبک عربی/ مغربی (تونس، اسپانیا) | مقصوره سبک خراسانی/ایرانی (ایران، آسیای مرکزی) |
| شکل ظاهری | معمولاً پارتیشنهای چوبی منبتکاری شده یا نردهای. | یک فضای وسیع مربع شکل که سقف آن گنبد است. |
| موقعیت | دقیقاً چسبیده به محراب و محدود به جایگاه حاکم. | بخش وسیعی از جنوب مسجد (قبله) را در بر میگیرد. |
| تزئینات | کتیبه نگاری بر روی چوب و طاق های نعلاسبی. | کاشیکاری هفترنگ، گچبری و مقرنسکاری زیر گنبد. |
اصولاً مقصورۃ به معنای آنچه که در بالا اشاره شد، جایی در معماری یونان ندارد؛ زیرا همانطور که بیان شد، این عضو معماری، در واقع پس از ظهور اسلام و در معماری اسلامی خلق شد. حال آنکه قدمت معماری یونانی بسیار فراتر از معماری اسلامی است. بنابراین، اگر به دنبال واژه دقیق مقصورۃ در متون کلاسیک یونان باستان بگردید، آن را پیدا نخواهید کرد؛ زیرا این یک اصطلاح تخصصی در معماری اسلامی است. از یک دیدگاه دیگر، به لحاظ مفهوم معماری و وجود فضایی مشابه باید بگوییم که در معماری معابد یونانی نیز فضایی وجود داشت که دقیقاً همان نقش «فضای محصور و خاص» در مقصورۃ های اسلامی را ایفا میکرد. نائوس و آدیتون در معماری یونان، واژه هایی هستند که می توان آن ها را معادل واژۀ مقصوره در معماری اسلامی در نظر گرفت. در ادامه، شباهت و تفاوت های مقصورۃ با نائوس و آدیتون بیان شده است.
شباهت مقصوره معماری اسلامی با نائوس و آدیتون معماری یونانی، یک شباهت ساختاری بوده و این شباهت، در «محصور بودن» فضا است. همانطور که مقصورۃ در ابتدا فضایی برای جداسازی حاکم یا امام از عامه مردم بود، آدیتون نیز فضایی برای جداسازی امر قدسی (مجسمه خدا و کاهن) از مردم عادی بود.
نائوس (Naos) یا سلا (Cella) اتاق اصلی و مرکزی معبد بود که مجسمه خدایان در آن قرار داشت. مانند مقصوره که مقدسترین بخش مسجد (نزدیک محراب) است، نائوس نیز قلب معبد محسوب میشد.
آدیتون (Adyton) فضایی در انتهای نائوس بود که کاملاً محصور بود و فقط کاهنان بلندپایه اجازه ورود به آن را داشتند. Adyton در یونانی به معنای وارد نشدنی است.
تفاوت مقصوره با نائوس از دو جنبه اساسی است: 1- هدف از ایجاد آن ها و 2- محل قرار گیری آن ها.
مقصوره پس از ابداع و اولین اجرای آن در قرن نخست هجری قمری، در معماری مساجد سراسر جهان اسلام، از شرق تا غرب، گسترش یافت؛ اما به تدریج، در هر منطقه شکل خاصی به خود گرفت تا اینکه در مساجد مدرن، رفته رفته حذف شد. علت حذف آن، ایجاد برابری در نماز بود.
| مهمترین مساجد دارای مقصورۃ در جهان اسلام | ||
| نمونه مقصورۃ | منطقه / کشور | ویژگی مقصوره |
| مسجد جامع قیروان | تونس (شمال آفریقا) | استفاده از چوببریهای بسیار ظریف و مشبک |
| مسجد جامع قرطبه (کوردوبا) | اسپانیا (اندلس قدیم) | تزئینات باشکوه با طاقهای نعل اسبی و چند پر |
| مسجد احمد بن طولون در قاهره | مصر | استفاده از دیواره های چوبی یا فلزی مشبک |
| مسجد اعظم دمشق | سوریه – دمشق | در ابتدا مقصوره های خشتی و چوبی ساده. پس از بازسازی توسط ولید بن عبدالملک در سال 705 میلادی، تزئینات معرق با موزاییک های بیزانسی |
| مسجد جامع گوهر شاد | ایران – خراسان شمالی | گنبد خانه که فضای بزرگ زیر گنبد است. |
| مسجد جامع اصفهان | ایران – اصفهان | گنبد خانه که فضای بزرگ زیر گنبد در ضلع جنوبی است. |
مقصورۃ مسجد قیروان یکی از قدیمیترین و سالمترین نمونههای چوبی در جهان اسلام است که با کتیبههای کوفی تزئین شده است. مقصوره مسجد قرطبه نیز به خاطر هنر و زیبایی خود که شامل طاقهای متقاطع و تزئینات معرق طلایی است، مشهور می باشد. طاقهای آن به گونهای طراحی شده که پژواک صدای امام جماعت را در کل شبستان پخش میکند.