معماری ساسانی چیست و چه ویژگی هایی دارد؟

معماری ساسانی سبکی در معماری ایران است که پس از برکناری حکومت اشکانیان و به سلطنت رسیدن ساسانیان روی کار آمد و تا سال 637 یعنی زمان حمله عرب ها به ایران، سبکی رایج بود. ساختمان هایی با ابعاد و ارتفاع زیاد، ایوان های طاق دار بلند، تزئینات مجلل و قوی و استفاده از تصویر گیاهان و جانوران به صورت نقاشی و حکاکی، از ویژگی های معماری به سبک ساسانیان است. مهمترین و مؤثرترین دستاورد معماران ساسانی توسعه گنبد و قرار دادن آن بر روی گوشواره و ساختن طاق های عظیم بدون قالب بود. ایوان مدائن، طاق بستان، کاخ سروستان و کاخ بیشاپور، مهمترین آثار و بناهای معماری ساسانی است.

سبک معماری ساسانی چیست؟

شیوه ای در معماري ایرانی طی حکومت ساسانیان که در آن، ساختمان‌ها ابعادی بزرگ داشت و طاق‌های عظیم بدون قالب، به صورت حرفه‌ای در ساختمان اجرا می‌شد، شیوه معماری ساسانی می‌گویند. ایجاد گنبدهای وسیع در ساختمان، تمرکز دادن بار روی نقاط ثابت جداگانه (مانند سروستان) و استفادۀ عالی از طاق های عرضی، زمینه مناسبی برای پیشرفت های بعدی فراهم ساخت. همۀ این ها در پیشرفت معماري در غرب مهم و تأثیرگذار بود و بعدها در معماری اسلامی کاملاً بکار گرفته شد.

بناهای ساسانی عموماً با سنگ لاشه چخماق یا با قطعه سنگ های ضخیم چهار گوش نشانده در ملات ساخته می‌شد. در بین النهرین، آجر و خشت هم در دسترس بود و رویش را با گچ می پوشاندند. برای از بین بردن حالت شکنندگی گچ، غالباً از تیرهای چوبی استفاده می‌شد. برای پی سازی و یا استفاده در بخشی از بنا و همچنین برای پوشاندن قلوه سنگ ها، گهگاه از سنگ تراشیده استفاده می‌شد.

تاریخچه معماری ساسانی

اردشیر اول نخستین فرمانده ساسانی، هنگامی که هنوز به عنوان یک شخص معمولی، تحت حکومت پارت‌ها (اشکانیان) زندگی می‌کرد، کاخی برای خود در فیروز آباد (در استان فارس کنونی) ساخت. بنابراین، کاخ اردشیر بابکان یا همان کاخ فیروز آباد، اساساً ساختمانی پارتی است. ساخت این کاخ به شیوه معماری پارتی و با اشارات به جهت گیری آگاهانه‌ای که سرانجام ساسانیان می‌یافتند، در پیش گرفته شد. اردشیر کاخ خود را با یک انگیزه سیاسی یعنی شورش ساخت؛ شورش بر علیه حکومت اشکانی و آخرین شاه اشکانی، یعنی اردوان پنجم.

کاخ فیروز آباد دستاوردی چشمگیر و کاخی شاهانه بود، با هدف استقلال ساخته شد و کانونی برای آغاز یک عصر تازه شد. اردشیر با پیوند دادن خود به دودمان کهن هخامنشی، می‌خواست حقش را برای وراثت آن ها اظهار و رابطه مشهودی میان آن‌ها و خودش به وجود آورد. اما تأمین عظمت هخامنشی ناممکن بود؛ از این رو، برای تأثیر شاهانه لازم، به حجم محض روی آورده شد. مصالح مورد استفاده در ساختمان، همان مصالح معمول که در حکومت اشکانیان استفاده می شد بود؛ اما ابعاد ساختمان مضاعف شد.

ساسانیان تا زمان حمله اعراب به ایران، یعنی در تا سال 637 در ایران حکومت کردند و بناهای چشمگیر متعددی ساختند. از جمله این بناها، می توان به آتشکده‌های مختلف و متعدد و کلیسا اشاره کرد. در شاهنشاهی ساسانیان، مسیحیت جایگاه ویژه‌ای داشت. به ویژه در زمان خسرو پرویز، در مناطق زیادی از ایران، کلیساهای مسیحی وجود داشت. این کلیساها و شاید سایر کلیساهای قدیمی با نقشه معروف به «صلیب چلیپایی» چنان به برخی آتشکده‌ها شبیه است که با نیازهای آیینی مسیحیان و زرتشتیان متناسب بود و این دو گروه، به تناوب از یک بنا استفاده می‌کردند. این پذیرش نوع معماری ساسانی از سوی مسیحیان، یکی از راه‌هایی بود که شکل‌های هنری ایران را به اروپای سده های میانه رساند و تأثیر چشمگیری در معماری رومیان گذاشت.

ویژگی های معماری ساسانی

ساسانیان در معماري بناهای خود، به طور قابل توجهی از عناصر تزئینی استفاده کردند. تزئینات به گونه ای بود که علاوه بر شکوه، تنوع نیز داشت. این دو ویژگی باعث شد تا ویژگی های تزئینی معماري ساسانی، از مرزهای این حکومت شاهنشاهی فراتر رود و در مصر، قبطی، روم، بیزانس و اروپای سدۀ میانه به یک عامل محرک تبدیل شود. علاوه بر انتشار این ویژگی ها در غرب، تزئینات معماري ساسانیان بر شرق آسیا از جمله هند و چین نیز تأثیرات سازنده‌ای گذاشت. سرزندگی در عناصر تزئینی (در جانوارن نمادی و گل و بوته ها) از ویژگی های معماری دوران ساسانیان است. سایر ویژگی های معماری ساسانی در ادامه بیان شده است.

• بهره گیری از طاق و گنبد و اجرای طاق های ضربی.
• اجرای تزئینات گچبری حتی در خانه های شخصی که تا آن زمان معمول نبود. در این مورد، تأثیر یک موج نو غربی به چشم می‌خورد که احتمالاً ناشی از ورود مهاجران انطاکی در سدۀ ششم است.
• روکاری طاق نمای سردرها با مجسمه های دور تالار که نوعِ جدیدی از نمایش دستگاه حکومتی و شاهانه بود و در عین حال، شکلی از تزئینات را عرضه می‌کرد که بعداً در آثار معماری اروپا در سده های میانی تقلید شد.
• شکل یکسان در مورد آتشکده ها و پرستشگاه ها؛ به این صورت که بر روی گوشواره ها و بر بالای چهارپایۀ بزرگ، گنبدی ایجاد می‌شد.

 

تزئینات و نقاشی، ویژگی معماری ساسانی

نقاشی‌های دیواری که گاه به صورت نقش های برجسته واقعی بود، در معماری ساسانیان دیده می‌شود. این نقش‌ها حاوی صحنه های شکار، جنگ و سیر و سیاحت بود.

علاوه بر نقاشی، شکل یا تصویر عناصر موجود در طبیعت برای آراسته کردن و تزئینات ساختمان‌ها به صورت نقش برجسته اجرا می شد. یک مثال در این مورد، نقش برجسته درخت زندگی است. به این صورت که اندازۀ تاج های نخل بسیار بزرگ است و برگ‌های نخل به شکل های گوناگونی در آمده است. درخت انار و انگور گل داده است.

برای تزئینات از رنگ‌های مختلف استفاده می‌شد؛ از جمله سرخ، زرد، لاجوردی، آبی مات، سبز روشن، عنابی، بنفش، نارنجی، صورتی و سفید. نشان و مثالی از استفاده از این رنگ ها، نقاشی های دیواری طاق بستان است.

استفاده از کاشی های بزرگ و رنگارنگ که بیشتر از یونان و روم الهام می‌گرفت نیز بخشی دیگر از تزئینات در معماری ساسانیان است.

آثار و بناهای معماری ساسانی

امپراطوری ساسانی در طی حکومت خود، بناهای متعددی ساخت. بناهای بسیار قوی، شکوهمند و عظیم که برخی از آن ها در مرزهای داخلی ایران کنونی قرار دارند و برخی دیگر خارج از مرز کشور. نکته مهم در مورد این ساختمان ها، توجه نه چندان مناسب دولت ها به این بناها و از بین رفتن تدریجی آن هاست (مثل ایوان مدائن). برخی از مهمترین آثار و بناهای سبک معماری ساسانی عبارتند از:

1. کاخ بیشاپور
2. ایوان کرخه
3. کاخ سروستان
4. طاق بستان
5. ایوان مدائن

1- کاخ بیشاپور از آثار معماری ساسانی

کاخ بیشاپور در نزدیکی شهرستان کازرون، شمال غربی استان فارس واقع شده است. قدمت آن به سال 241 میلادی بر می گردد و توسط شاپور ساسانی ساخته شده است. در مرکز کاخ بیشاپور، یک ارگ شاهی است که دارای فضایی است با دهانه‌ای در حدود 22 متر و گمان می‌رود بازسازی این قسمت به گونه‌ای که در نقشه برخی محققان غربی انجام شده، درست نباشد. در مورد پوشش آسمانه گنبد این کاخ عقاید مختلفی وجود دارد:

1. برخی گفته اند که این فضا اصلاً سرپوشیده نبوده و فقط یک حیاط بزرگ بوده است. اگر چنین باشد، چه لزومی دارد که ضخامت دیوارها را زیاد در نظر گرفته باشند؟
2. بیشتر صاحب نظران پذیرفته اند که این بنا گنبدی داشته است و دارای نیم گنبد نیز بوده است.

در سمت راست ساختمان کاخ، تالاری وجود داشته که کف آن با موزاییک‌های سیاه و سفید پوشش داده شده بود. گچ بری‌هایی در این تالار وجود دارد که نقوش آن بسیار متنوع است و هیچ کدام از نقوش آن، مانند دیگری نیست. این گچبری ها را می‌توان مادر تمام گچ بری ها و نقش های زینتی ایران دانست.

در سمت چپ ساختمان کاخ بیشاپور، میانسرایی با رواق دورادور بوده است.

2- ایوان کرخه

یکی از اثار مهم سبک معماری ساسانی، شهر باستانی ایوان کرخه در خوزستان است. منطقه خوزستان در دورۀ ساسانیان یکی از مراکز مهم حکومتی و نظامی بوده است. از این رو، در قرن اولیه حکومت ساسانیان، به دستور شاپور دوم، شهری (ایوان کرخه) در آنجا ساخته شد. ایوان کرخه در قرن چهارم میلادی ساخته شده و یک بنای ساسانی است، نه پارتی. سبک ایوان ‌سازی در دوره اشکانیان (پارت ها) شکل گرفت ولی در دوره ساسانی به اوج شکوه خود رسید و ایوان کرخه یکی از نمونه‌های آن است. ساختار ایوانی عظیم و آجری با تزئینات مختصر، به سبک معماری سلطنتی ساسانی نزدیک است.

در کناره ایوان کرخه، یک کاخ وجود دارد. این کاخ یکی از مهمترین بناهای معماری ایرانی است؛ زیرا پوشش طاق و تویزه نخستین بار در این کاخ اجرا و بهره گیری شده است. طاقِ میانِ دو تویزه، با تیر چوبی، خوانچه پوش و یا کژاوه پر می‌شد. بدین ترتیب، سنگینی طاق ها را بر تویزه ها و جرزها نهادند و توانستند از میان تویزه ها نور بگیرند. این روش برای اولین بار بکار گرفته شده است. عیناً همین نحوۀ نورگیری، بعدها در یکی از کلیساهای جنوب فرانسه بکار رفت. در انتهای ایوان دو راهرو و پشت آن گنبدی بوده و نور را از سقف می گرفت.

3- کاخ سروستان از آثار معماری ساسانی

کاخ سروستان در دل باغ بزرگی جای داشت. خود کاخ دارای یک حیاط بود و گرداگرد آن فضاهای مختلف جای داشت. محل نشیمن، اتاق چهار گوشه‌ای با پوشش گنبدی است که از یک سو به حیاط و از سوی دیگر به باغ پیرامون ساختمان راه دارد. این گنبدخانه در سمت راست خود به تالار درازی به نام “سفره خانه” راه دارد. در کنار دیوارهای طولی آن، ستون های چفتی کار شده است. در انتهای آن، اتاق قرار دارد. اتاق بزمگاه یک کمرپوش یا نیم طبقه داشته است که در بالای آن، نوازندگان می‌نشستند.

طبقه زیرین بزمگاه، در پشت آن به آبدارخانه راه داشته است. در بازسازی کاخ، راه ورودی به آبدارخانه را بستند و در حال حاضر ویران شده است.

در سمت چپ اتاق نشیمن، پیشخانی وجود دارد که در کنار آن حوضخانه است. پیشخان فضای گستردۀ جلوی سردر ساختمان است. در جلوی آن، ایوان بزرگی است. بدین ترتیب، اتاق نشیمن یا گنبدخانه اصلی در کل از چهار سو دید دارد. در پشت پیشخان، یک اتاق خواب دو نفره و پشتِ آن، یک اتاق خواب یک نفره جا دارد. این اتاق ها به میانسرا دید دارند. در بخش شمالی، آبریزگاه، گرمابه و انباری جای گرفته است. این تنوع در طراحی، حتی در پوشش‌های کاخ نیز دیده می‌شود. اتاق نشیمن گنبدی با چفد بیز است که با مصالح سنگی و آجری کار شده است.

4- طاق بستان

طاق بستان از آثار و بناهای معماری ساسانی مربوط به قرن سوم میلادی است. این مجموعه در شمال غرب استان کرمانشاه قرار دارد و مجموعه ای از کنده کاری های سنگی بسیار جالب است.

طاق بستان جایگاه چشمه های مقدس در نزدیکی کرمانشاه است. در طاق بستان، دو سرداب وجود دارد که مثل ایوان ساخته شده است. ایوان سمت راست، در سدۀ چهارم کنده شده است. ایوان سمت چپ بزرگتر است و به سدۀ پنجم مربوط می شود. از جمله تصویری از اعطای تاج به یک پادشاه و پیکر سوارۀ یک شاه. برخی معتقدند که این شاه پیروز و برخی معتقدند که خسرو پرویز بوده است که به احتمال زیاد دومی صحیح است. اطراف طاق بستان با اجزای معماری مانند ستونچه ها و قرنیز گچبری شده است.

بر دیوارهای جانبی، هجاری هایی از شکارهای شاهانه دیده می شود. در دو گوشه طاق نما، دو تصویر بالدار دیده می شود که تاج هایی در دست دارند که بازوی یک هلال سنتی را در وسط تشکیل می‌دهد و معرف تاج شاهی است. قاب دور این طاق نما، به صورت یک نوار مواج است. ستونچه های جانبی طاق نما، یک درخت مجلل است که با شادابی فراوان شکفته و نویدی برای فراوانی است. در طاق بستان، مفهوم و دعا توسط نمادها نشان داده شده است.

5- ایوان مدائن معروف ترین بنای معماری ساسانی

ایوان مدائن یا کاخ کسری، قدرت و ثروت حکومت ساسانیان را به رخ می کشد. در حال حاضر از این ایوان، فقط یک طاق و بخشی از دیوارهای آن باقی مانده است. ایوان مدائن برجسته ترین بنای معماری ساسانی است و در تیسفون، واقع در عراق امروزی (40 کیلومتری جنوب شرقی بغداد؛ استان دیاله، شهر سلمان پاک) قرار دارد. این مجموعۀ باوقار احتمالا در نیمه دوم سدۀ سوم و در زمان شاپور اول ساخته شده است. طاق کسری، 37 متر ارتفاع دارد و بیضی شکل است. این طاق، بلندترین طاق سقفی در جهان می باشد. مصالح و ملاط مورد استفاده در ساخت آن اجر و گچ است. به دنبال حمله اعراب، کاخ کسری در سده هفتم میلادی غارت شد. سپس مدتی به عنوان مسجد مورد استفاده قرار گرفت و پس از آن به یک مکان خالی از سکنه و متروک تبدیل گشت.

6- آتشکده نو بهار

چهار طاق یا آتشکده نو بهار از جمله بناهایی است که با هنر معماری ساسانیان ایجاد شد اما ویران شد و اثری از آن باقی نمانده است. بررسی های فنی باستان شناسی و معماری، اطلاعات زیر را در مورد این بنا به دست داده است.

ساخت چهار طاق یا آتشکده نو بهار، با هدف همسو کردن دنیای بشر با کیهان انجام گرفت. این آتشکده، 360 اتاق تو در تو داشته است (مطابق تعداد روزهای سال که 360 روز است). همچنین، یک گنبد چوبی با ارتفاع 50 متر داشت. دیوارهای آتشکده نوبهار با پرده های ابریشم آراسته شده بود یا بر دیوارها جواهر نشانده بودند (احتمالاً با نقش صورت های فلکی). این تزئینات، با هدف برگزاری جشن های نوروز در آنجا صورت گرفته بود. ساختمان آتشکده نوبهار احتمالاً بسیار محکم و بلند بوده است؛ زیرا ابوبن قیس برای خراب کردنش کوشید، اما به علت حجم عظیم ساختمان، ناتوان ماند و از کار خود دست کشید.

7- تخت طاقدیس

تخت طاقدیس نیز از دیگر بناهای ساخته شده در امپراطوری ساسانیان است که ویران شده است.

تخت طاقدیس مقدس‌ترین زیارتگاه‌های ساسانی بود که در شمال غرب ایران، بالای کوه مقدسی ساخته شد. گفته شده است که زادگاه زرتشت در اینجا بوده؛ از این رو، تخت طاقدیس مقدس ترین زیارتگاه ساسانیان به شمار می‌رفت. این محل، پیش تر به “شیز” یا “گنزک” معروف بود و امروزه تخت سلیمان نامیده می‌شود. تخت طاقدیس سال‌های زیادی ماندگار نشد؛ در سال 618 توسط خسرو پرویز ساخته شد و در سال 628 هراکلیوس، امپراطور بیزانس آن را ویران کرد. این مجموعه یکی از مشهورترین بناهای تاریخی بود.

تخت طاقدیس بخاطر تجلل و تجهیزات افسانه‌ای اش، اِشراف عالی بر دامنه‌ها و جایگاه موقتی بخشی از صلیب مقدس بودنش، توجه سراسر جهان، از ایرلند تا دهلی را به خود جلب کرده بود. از ادبیات و قصه‌های سده‌های میانه، نقاشی ها و ادیان عامیانه اروپای مرکزی و آثار مفرغی پیداست که تخت طاقدیس احتمالاً منشاء و الهام بخش اولیه داستان قصر جام مقدس بوده است.

تخت طاقدیس به بهترین صورت اصول کهن ایرانی را در مورد وظیفۀ تخت سلطنت به عنوان واسطۀ میان آسمان و زمین بیان کرد. ساختمان تخت طاقدیس که ظاهراً کوشک عظیمی بوده، در بسیاری از آثار فارسی، عربی و بیزانسی توصیف شده است. از جمله فردوسی که تا حدی تخیلی آن را بیان کرده است.  این مجموعه ادامه برنامه عبادتی بود که قرن‌ها پیش در تخت جمشید ارائه شد. تمام بنای تخت طاقدیس، بر روی چرخ‌هایی قرار گرفته بود که می‌شد آن را درست در جهت آسمان چرخان حرکت داد و بدین ترتیب، تأثیر دعا را بیشتر کرد. جالب‌تر از این، تعبیه دستگاه‌هایی برای ایجاد طوفان کاذب، رعد و برق و باران بود تا آسمان‌ها را به بارندگی واقعی برای رویاندن زمین و رونق بخشیدن به زندگی تشویق کنند. اینجا مرکز روحانی امپراطوری بود!